Nông sản hữu cơ trên sàn TMĐT: Thật giả lẫn lộn, ai bảo vệ người tiêu dùng?

Sự bùng nổ của thương mại điện tử (TMĐT) đã mở ra cơ hội lớn cho nông sản hữu cơ tiếp cận đông đảo người tiêu dùng trên toàn quốc.

Xu hướng và cơ hội tiêu dùng thời đại mới

Nông sản hữu cơ là sản phẩm được canh tác, chế biến theo phương pháp hoàn toàn không sử dụng phân bón hóa học, thuốc trừ sâu, chất bảo quản hay các loại hormone tăng trưởng. Các sản phẩm này phải đạt các tiêu chuẩn kiểm định nghiêm ngặt như USDA Organic (Mỹ), EU Organic (châu Âu), JAS (Nhật), hoặc PGS (Việt Nam).

Không chỉ mang lại lợi ích cho sức khỏe con người, nông sản hữu cơ còn góp phần bảo vệ môi trường, giữ gìn hệ sinh thái, và hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững. Chính vì vậy, ngày càng nhiều người tiêu dùng, đặc biệt là các gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người quan tâm đến sức khỏe, ưu tiên lựa chọn sản phẩm hữu cơ cho bữa ăn hàng ngày.

Nhờ công nghệ số nông sản hữu cơ đến gần hơn với người tiêu dùng.

Sự phát triển bùng nổ của các sàn TMĐT như Shopee, Lazada, Tiki, Sendo,... trong thời đại số đã tạo điều kiện thuận lợi để nông sản hữu cơ đến gần hơn với người tiêu dùng. Chỉ cần vài cú nhấp chuột, người dùng có thể đặt mua rau, củ, quả, gạo, thịt, trứng hữu cơ và nhận hàng tận nhà chỉ sau một ngày. Với các nhà sản xuất và nông dân làm nông nghiệp hữu cơ, TMĐT là kênh tiếp thị hiệu quả, giúp họ cắt giảm chi phí mặt bằng, tăng khả năng tiếp cận khách hàng và mở rộng quy mô kinh doanh. Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng online gia tăng sau đại dịch COVID-19, đây rõ ràng là một bước tiến quan trọng cho ngành nông nghiệp sạch.

Ma trận "hữu cơ ảo" thật giả lẫn lộn

Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy là những rủi ro không nhỏ đối với người tiêu dùng. Tình trạng gắn mác "hữu cơ" tràn lan trên các sàn TMĐT hiện nay đang làm dấy lên nhiều lo ngại.

Theo khảo sát của một số tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, nhiều sản phẩm được quảng cáo là "organic", "100% hữu cơ", "không thuốc trừ sâu", "tự nhiên" trên các sàn TMĐT lại không hề có bất kỳ chứng nhận hay minh chứng rõ ràng nào. Nhiều shop còn sử dụng hình ảnh giấy chứng nhận giả, hoặc đăng tải ảnh tem nhãn nhưng khi kiểm tra thực tế thì sản phẩm không hề có.

Một số nông dân thật thà làm nông sản sạch nhưng chưa đạt chuẩn hữu cơ cũng vô tình hoặc cố tình dán nhãn “organic” để tăng tính cạnh tranh. Trong khi đó, người tiêu dùng vốn ít kiến thức chuyên môn và không thể kiểm chứng trực tiếp lại dễ dàng bị đánh lừa bởi những lời quảng cáo bắt mắt.

Nhiều shop còn sử dụng hình ảnh giấy chứng nhận giả, hoặc đăng tải ảnh tem nhãn nhưng khi kiểm tra thực tế thì sản phẩm không hề có để lừa dối người tiêu dùng.

Hiện nay, Việt Nam đã có tiêu chuẩn về nông nghiệp hữu cơ (TCVN 11041), tuy nhiên chưa có quy định cụ thể áp dụng cho hàng hóa hữu cơ trên môi trường số. Việc kiểm tra, giám sát hàng hóa bán online còn nhiều kẽ hở. Việc xác thực hàng hóa hữu cơ hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào giấy chứng nhận dạng hình ảnh điều dễ bị làm giả trên môi trường số. Một số sản phẩm có QR code nhưng không phải lúc nào cũng hoạt động hoặc đáng tin cậy. Nhiều người chưa phân biệt rõ sự khác nhau giữa "nông sản sạch", "ít thuốc", "tự nhiên", "canh tác hữu cơ" và "nông sản hữu cơ đạt chuẩn quốc tế". Điều này tạo ra lỗ hổng để người bán lợi dụng.

Dù một số sàn đã có phân mục hàng “organic” hoặc “gian hàng chính hãng”, tuy nhiên cơ chế kiểm soát vẫn còn lỏng lẻo, chủ yếu dựa trên việc “khai đúng – bán được”, thiếu hậu kiểm.

Ai bảo vệ người tiêu dùng

Trong tình cảnh hiện nay, người tiêu dùng gần như phải “tự bơi” khi lựa chọn nông sản hữu cơ trên sàn TMĐT. Vậy làm thế nào để bảo vệ bản thân?

Một số nguyên tắc lựa chọn hàng hữu cơ online là luôn chọn gian hàng uy tín, ưu tiên những shop có tên tuổi, được chứng nhận và hoạt động lâu năm. Nên chọn các gian hàng thuộc hệ thống Shopee Mall, LazMall, hoặc có logo xác minh của sàn. Kiểm tra chứng nhận, xem sản phẩm có chứng nhận hữu cơ từ các tổ chức uy tín như USDA, EU, JAS, hoặc PGS Việt Nam. Nên tra cứu mã chứng nhận để xác minh nếu cần.

Đọc kỹ phản hồi người mua, bình luận và đánh giá của người dùng trước đó là nguồn tham khảo quý giá. Tuy nhiên, cần cẩn trọng với các đánh giá "ảo" được tạo bằng bot hoặc tài khoản ảo. Ưu tiên sản phẩm có thể truy xuất nguồn gốc, các sản phẩm có mã QR truy xuất rõ ràng, thông tin vùng trồng minh bạch, video hoặc hình ảnh trang trại,... sẽ đáng tin cậy hơn. So sánh giá hợp lý, sản phẩm hữu cơ đạt chuẩn thường có giá cao hơn từ 30 – 100% so với hàng thông thường. Nếu giá quá rẻ, hãy đặt dấu hỏi.

Người tiêu dùng gần như phải “tự bơi” khi lựa chọn nông sản hữu cơ trên sàn TMĐT.

Để tạo lập môi trường kinh doanh lành mạnh và bảo vệ người tiêu dùng, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến hàng hóa hữu cơ bán online. Việc cấp phép, giám sát, hậu kiểm cần rõ ràng và có chế tài đủ mạnh để xử lý hành vi gian lận. Song song đó, các sàn TMĐT cũng phải nâng cao trách nhiệm, thiết lập cơ chế kiểm duyệt, kiểm định chất lượng đối với sản phẩm hữu cơ. Có thể học hỏi mô hình “Chứng nhận nhà cung cấp” tại các quốc gia phát triển, nhằm đảm bảo tính minh bạch và bảo vệ thương hiệu uy tín.

Nông sản hữu cơ không chỉ là một sản phẩm, mà còn là cam kết về sức khỏe, đạo đức trong kinh doanh và trách nhiệm với môi trường. Để bảo vệ niềm tin ấy, không chỉ cần người tiêu dùng thông thái, mà còn cần cơ chế minh bạch, sự giám sát chặt chẽ và hành động nghiêm túc từ các sàn TMĐT, doanh nghiệp và cả cơ quan quản lý nhà nước. Bởi nếu không xử lý triệt để tình trạng "hữu cơ ảo", niềm tin của người tiêu dùng sẽ sụp đổ, kéo theo hệ lụy cho cả ngành nông nghiệp sạch và các nhà sản xuất chân chính.