Hiện nay, trồng trọt hữu cơ đang trở thành một hệ thống sản xuất có chuẩn mực, có chuỗi cung ứng minh bạch và có khả năng tạo giá trị gia tăng bền vững.

Điểm khác biệt của trồng trọt hữu cơ

Trồng trọt hữu cơ là hệ thống sản xuất dựa trên nguyên lý sinh thái, không sử dụng phân bón hóa học tổng hợp, không dùng thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp, không áp dụng chất kích thích sinh trưởng tổng hợp và không sử dụng giống biến đổi gen. Trọng tâm của mô hình là nuôi dưỡng độ phì sinh học của đất, duy trì cân bằng tự nhiên thông qua luân canh, xen canh, che phủ và quản lý dịch hại theo hướng sinh học.

Sự khác biệt quan trọng cần làm rõ là hữu cơ không đồng nghĩa với thực hành nông nghiệp tốt tại Việt Nam. Thực hành nông nghiệp tốt nhấn mạnh quy trình an toàn và truy xuất nguồn gốc, còn hữu cơ bổ sung các điều kiện nghiêm ngặt về đầu vào, cách canh tác và kiểm soát hệ sinh thái nông nghiệp.

Ở Việt Nam, bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041-1:2017 (hệ thống tiêu chuẩn Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam) là căn cứ kỹ thuật để tổ chức sản xuất, đánh giá và ghi nhãn sản phẩm hữu cơ.

Quy trình tuân thủ yêu cầu thời gian chuyển đổi thường từ mười hai đến ba mươi sáu tháng tùy tiền sử canh tác và điều kiện đất đai. Trong thời gian này, nông hộ và hợp tác xã phải ghi chép đầy đủ nhật ký canh tác, quản lý kho vật tư đầu vào tách biệt, tổ chức sơ chế sạch và chấp hành đánh giá định kỳ của bên thứ ba. Chỉ khi đáp ứng đủ các điều kiện, sản phẩm mới được ghi nhãn và lưu thông như nông sản hữu cơ.

Chuỗi hữu cơ minh bạch từ đồng ruộng đến kệ hàng

Một trong những ưu điểm nổi bật của mô hình trồng trọt hữu cơ là sản phẩm cuối cùng hoàn toàn không chứa hóa chất độc hại. Các sản phẩm hữu cơ như rau, củ, quả, và ngũ cốc đều không có dư lượng thuốc trừ sâu, phân bón hóa học hay chất bảo quản, từ đó đảm bảo sức khỏe cho người tiêu dùng.

Các sản phẩm hữu cơ thường có hương vị tự nhiên, thơm ngon hơn so với các sản phẩm thông thường. Khi đầu vào được kiểm soát nghiêm ngặt, nguy cơ dư lượng hóa chất tổng hợp giảm mạnh, qua đó đáp ứng kỳ vọng của người tiêu dùng về thực phẩm an toàn.

Nhưng lợi ích của hữu cơ không dừng ở bữa ăn. Trên đồng ruộng, không sử dụng hóa chất tổng hợp giúp giảm bớt áp lực ô nhiễm đất, nước và không khí. Luân canh cây họ đậu, che phủ bằng vật liệu hữu cơ, bổ sung phân ủ hoai và quản lý nước hợp lý làm tăng mùn, cải thiện cấu trúc và khả năng giữ ẩm của đất, đồng thời khôi phục đa dạng sinh học. Khi thiên địch, côn trùng thụ phấn và vi sinh vật có ích quay lại, hệ canh tác trở nên vững vàng hơn trước dịch hại và thời tiết cực đoan.

Về năng suất, giai đoạn đầu chuyển đổi thường có sự sụt giảm do hệ vi sinh đất cần thời gian phục hồi. Tuy nhiên, khi độ phì sinh học ổn định, cây trồng tăng sức khỏe, chi phí rủi ro đầu vào giảm và năng suất có thể đạt mức bền vững theo thời gian.

Quản lý độ phì đất dựa trên phân chuồng ủ hoai, phân xanh, phân trùn quế, compost và chế phẩm vi sinh để cung cấp dinh dưỡng chậm bền và an toàn sinh học. Luân canh cắt đứt vòng đời sâu bệnh, xen canh nâng hiệu quả sử dụng đất và dinh dưỡng, còn che phủ giúp giữ ẩm và hạn chế xói mòn.

Quản lý dịch hại ưu tiên biện pháp sinh học và cơ học như bảo tồn thiên địch, sử dụng nấm và vi khuẩn có ích, bẫy pheromone, bẫy ánh sáng và vệ sinh đồng ruộng. Chỉ dùng vật tư bảo vệ thực vật nằm trong danh mục cho phép của sản xuất hữu cơ và theo ngưỡng gây hại.

Các công nghệ phù hợp được khuyến khích trong sản xuất, như tưới nhỏ giọt, cảm biến theo dõi ẩm độ và nhiệt độ, hệ thống ghi chép điện tử và truy xuất nguồn gốc, tuy nhiên không thể thay thế các nguyên lý hữu cơ nêu trên.

Nhìn từ chuỗi sau thu hoạch, nông sản hữu cơ chỉ giữ được giá trị khi trạng thái hữu cơ được bảo toàn đến tay người mua. Với nông hộ và hợp tác xã, lô hàng cần được mã hóa, kho vật tư và khu sơ chế phải tách biệt, dụng cụ được vệ sinh theo lịch. Với doanh nghiệp, hệ thống truy xuất số, bao bì và nhãn thể hiện rõ tổ chức chứng nhận, mã chứng nhận và thời điểm đánh giá là yêu cầu bắt buộc. Kiểm tra nội bộ theo quý và đánh giá bên thứ ba hằng năm giúp phòng ngừa rủi ro trộn lẫn và gắn nhãn sai, đồng thời bảo vệ thương hiệu trước thị trường.

Trồng trọt hữu cơ đang cho thấy tiềm năng lớn trong việc nâng chất lượng nông sản, phục hồi tài nguyên và gia tăng sức chống chịu của hệ sinh thái nông nghiệp.

Thách thức, cơ hội và những khuyến nghị thực hành

Thách thức lớn nhất nằm ở chi phí ban đầu cho vật tư hữu cơ, hạ tầng tưới, công nghệ ghi chép và chứng nhận. Năng suất có thể suy giảm trong giai đoạn đầu chuyển đổi, yêu cầu kỹ thuật cao và kỷ luật sản xuất nghiêm ngặt. Ở khâu thị trường, logistics đông lạnh, liên kết tiêu thụ ổn định và phòng ngừa gian lận nhãn hữu cơ là những điểm cần quản lý chặt chẽ.

Tuy nhiên cơ hội đang mở rộng. Nhu cầu tiêu dùng đối với thực phẩm an toàn, minh bạch tăng lên. Các chủ trương phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải tạo hành lang chính sách thuận lợi hơn cho mô hình hữu cơ. Công nghệ số, phân tích dữ liệu và các nền tảng truy xuất nguồn gốc giúp nhà sản xuất tối ưu quy trình, nâng hiệu quả và tăng niềm tin thị trường.

Từ thực tiễn triển khai, có thể rút ra một số khuyến nghị. Trước hết, cần khảo sát đất và lập kế hoạch chuyển đổi theo lộ trình ít nhất hai đến ba vụ, tránh thay đổi đột ngột gây sốc hệ sinh thái. Nên đa dạng hóa cây trồng, ưu tiên giống thích nghi và bố trí mùa vụ hợp lý để giảm rủi ro.

Ở vùng rau có điều kiện khí hậu ôn hòa, nhóm nông dân áp dụng phân ủ hoai, chế phẩm vi sinh và nhật ký điện tử theo lô, sau ba vụ ghi nhận sâu tơ giảm rõ rệt, đất tơi xốp hơn và giá bán ổn định nhờ hợp đồng với cửa hàng chuyên doanh.

Ở vùng đất đỏ bazan trồng cà phê, hợp tác xã quản lý thảm phủ, luân canh cây họ đậu làm phân xanh, kết hợp bẫy pheromone và thiên địch, sau hai năm tỷ lệ hạt lỗi giảm, độ ẩm đất giữ tốt hơn và doanh nghiệp rang xay ký bao tiêu dài hạn.

Với lúa ở vùng trũng ven sông, tổ nhóm xây dựng cánh đồng lớn, quản lý nước tiết kiệm, thu hoạch, sấy và xay xát tách biệt, nhờ đó chất lượng gạo ổn định và truy xuất số giúp kiểm soát lẫn chéo khi nhập kho siêu thị.

Tổ chức sản xuất theo nhóm nông dân hoặc hợp tác xã giúp chia sẻ chi phí thiết bị, vật tư và chứng nhận, đồng thời nâng vị thế đàm phán với doanh nghiệp thu mua. Xây dựng thương hiệu gắn với câu chuyện bản địa, áp dụng truy xuất nguồn gốc minh bạch và truyền thông trung thực tới người mua.

Cuối cùng, đầu tư cho đào tạo thường xuyên về nhận diện dịch hại, ủ phân, an toàn sinh học và ghi chép là chìa khóa nâng chất lượng và giữ ổn định hệ thống.

Trồng trọt hữu cơ đang cho thấy tiềm năng lớn trong việc nâng chất lượng nông sản, phục hồi tài nguyên và gia tăng sức chống chịu của hệ sinh thái nông nghiệp. Khi được triển khai theo tiêu chuẩn rõ ràng, có truy xuất minh bạch và liên kết chuỗi bền chặt giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người sản xuất mà còn đóng góp thiết thực cho sức khỏe cộng đồng và mục tiêu phát triển bền vững. Đây là nền tảng quan trọng để nông nghiệp bước vào giai đoạn phát triển mới, an toàn hơn cho con người và thân thiện hơn với môi trường.

Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt: Hữu cơ chìa khóa phát triển nông nghiệp bền vững PGS.TS Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt, cho ...

Giấc mơ xanh và bài toán vàng từ nông nghiệp hữu cơ Thanh Hóa - Kỳ 1: Trở về tự nhiên, khai mở tiềm năng Giữa làn sóng hiện đại hóa trong nông nghiệp, mô hình hữu cơ – lấy tự nhiên làm gốc, con người làm trung tâm – ...

Biến đất hoang hóa thành nông trại theo mô hình hữu cơ màu mỡ Nhiều diện tích đất trồng lúa, hoa màu bị người dân bỏ hoang, chị Tống Thị Hiền đã mạnh dạn vận động các hộ dân ...