Làm sạch thị trường phân bón Việt Nam - Kỳ 2: Cần giải pháp đồng bộ

Ảnh minh hoạ

Chuyển từ xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa

Những vụ việc sản xuất, kinh doanh phân bón giả được phát hiện trong thời gian qua cho thấy tính chất phức tạp của hành vi vi phạm, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý thị trường phân bón.

Tại Hội thảo “Phân bón giả – Nhận diện, ngăn chặn và xử lý”, tổ chức ngày 16/10/2026, các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, chuyên gia và doanh nghiệp đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống phân bón giả.

Điểm chung trong các tham luận là cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào kiểm tra, xử lý sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và kiểm soát rủi ro trong toàn bộ chuỗi sản xuất, lưu thông, tiêu thụ.

Trước hết, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống quy định pháp luật về quản lý chất lượng, điều kiện sản xuất, lưu hành và kinh doanh phân bón; bảo đảm các quy định phù hợp với thực tiễn và có tính khả thi trong tổ chức thực hiện.

Tuy nhiên, hoàn thiện thể chế phải đi đôi với nâng cao hiệu quả thực thi. Một hệ thống quy định đầy đủ nhưng thiếu dữ liệu, nhân lực, công cụ kiểm tra và cơ chế phối hợp vẫn khó phát huy tác dụng.

Vì vậy, nhiệm vụ quan trọng là xác định rõ trách nhiệm quản lý ở từng khâu, từ sản xuất, đóng gói, nhập khẩu đến phân phối và bán lẻ.

Minh bạch nguồn gốc, tăng cường kiểm soát theo rủi ro

Một trong những giải pháp cần ưu tiên là hoàn thiện hệ thống dữ liệu quản lý phân bón, kết nối thông tin về sản phẩm được phép lưu hành, doanh nghiệp sản xuất, đơn vị nhập khẩu, kết quả kiểm nghiệm và lịch sử vi phạm.

Việc công khai những thông tin phù hợp sẽ giúp cơ quan chức năng thuận lợi hơn trong kiểm tra, đồng thời hỗ trợ người dân xác minh sản phẩm trước khi mua.

Đặc biệt, cần tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc theo lô hàng, gắn trách nhiệm của doanh nghiệp sản xuất với hệ thống phân phối. Đối với công nghệ chống giả, mã QR và tem xác thực là những công cụ hỗ trợ cần thiết, nhưng không thể xem là giải pháp duy nhất. Bởi thực tế cho thấy đối tượng vi phạm có thể sao chép hoặc làm giả cả tem nhãn và mã truy xuất.

Do đó, công nghệ xác thực cần gắn với dữ liệu sản phẩm, lô hàng và hệ thống phân phối chính thức của doanh nghiệp. Song song với đó, công tác kiểm tra cần chuyển từ dàn trải sang tập trung vào những đối tượng có nguy cơ cao.

Các cơ sở từng vi phạm, sản phẩm có nguồn gốc không rõ ràng, hoạt động phân phối bất thường hoặc có phản ánh đáng tin cậy cần được ưu tiên xác minh theo đúng quy định pháp luật.

Đặc biệt, khi phát hiện một lô hàng vi phạm, việc kiểm tra không nên chỉ dừng ở đại lý bán lẻ mà cần truy tìm nguồn cung và các mắt xích liên quan để ngăn chặn sản phẩm tiếp tục lưu thông.

Lực lượng chức năng làm việc với Hứa Văn Chọn (áo đen) để điều tra hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón ở Cà Mau. Ảnh Trọng Nguyễn.

Nâng cao năng lực kiểm nghiệm, bảo đảm xử lý kịp thời

Chất lượng phân bón không thể được xác định chính xác chỉ bằng hình thức bên ngoài. Vì vậy, lấy mẫu và kiểm nghiệm là khâu đặc biệt quan trọng trong hoạt động kiểm tra, xử lý vi phạm.

Theo TS. Trương Hợp Tác, quy trình lấy mẫu phải bảo đảm tính đại diện của lô hàng, phù hợp với đặc tính từng loại phân bón và tuân thủ các tiêu chuẩn, phương pháp chuyên môn.

Đối với phân bón hữu cơ, hữu cơ khoáng và phân bón có vi sinh vật, việc kiểm nghiệm còn đòi hỏi những điều kiện kỹ thuật riêng nhằm bảo đảm kết quả phản ánh đúng chất lượng sản phẩm.Từ thực tế này, cần tăng cường đào tạo nghiệp vụ lấy mẫu cho lực lượng thực thi, nâng cao năng lực phòng thử nghiệm và nghiên cứu ứng dụng các phương pháp sàng lọc nhanh phù hợp.

Đồng thời, cần cải thiện quy trình tiếp nhận, phân tích và trả kết quả để hạn chế tình trạng kéo dài thời gian kiểm nghiệm. Tuy nhiên, yêu cầu xử lý nhanh phải luôn đi đôi với bảo đảm độ chính xác, tính khách quan và giá trị pháp lý của kết quả.

Trong thời gian chờ kiểm nghiệm, cơ quan chức năng cần áp dụng các biện pháp kiểm soát lô hàng theo đúng thẩm quyền và quy định, tránh nguy cơ hàng hóa bị tẩu tán hoặc tiếp tục đưa ra thị trường.

Thiết lập cơ chế phối hợp thực chất giữa Nhà nước – Hiệp hội – Doanh nghiệp

Một trong những nội dung xuyên suốt hội thảo là yêu cầu xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên, có trách nhiệm giữa các chủ thể tham gia quản lý và hoạt động trên thị trường phân bón. Trong đó, cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong hoàn thiện chính sách, quản lý chuyên ngành và tổ chức thực thi pháp luật.

Các lực lượng chức năng, bao gồm Công an, Quản lý thị trường, Hải quan và các cơ quan liên quan, cần tăng cường trao đổi thông tin, phối hợp kiểm tra, xác minh và xử lý những hành vi vi phạm theo thẩm quyền.

Đại diện Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đề xuất xây dựng cơ chế cảnh báo nhanh, giúp các địa phương kịp thời nắm bắt thông tin khi phát hiện sản phẩm phân bón giả hoặc không bảo đảm chất lượng. Đây là kiến nghị có ý nghĩa thực tiễn, nhất là trong bối cảnh hàng hóa có thể được vận chuyển, phân phối qua nhiều tỉnh, thành phố.

Về phía Hiệp hội Phân bón Việt Nam, cần phát huy vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp và cơ quan chức năng, tập hợp phản ánh, kiến nghị, hỗ trợ trao đổi thông tin và thúc đẩy hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật.

Doanh nghiệp phải chủ động bảo vệ thương hiệu, kiểm soát hệ thống phân phối, cung cấp thông tin sản phẩm và phối hợp với cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu làm giả. Để cơ chế phối hợp phát huy hiệu quả, cần xác định rõ đầu mối tiếp nhận thông tin, trách nhiệm xác minh, phương thức chuyển xử lý và cơ chế phản hồi kết quả.

Mỗi phản ánh về phân bón nghi giả cần được tiếp nhận, xem xét và xử lý theo một quy trình rõ ràng, thay vì phụ thuộc vào sự phối hợp mang tính thời điểm.

Đặt quyền lợi người nông dân ở vị trí trung tâm

Mục tiêu cuối cùng của phòng, chống phân bón giả không chỉ là bảo vệ thị trường và thương hiệu doanh nghiệp mà còn phải bảo vệ người nông dân – chủ thể trực tiếp sử dụng sản phẩm và chịu hậu quả khi chất lượng không được bảo đảm. Do đó, cùng với kiểm tra, xử lý vi phạm, cần tăng cường hướng dẫn người dân lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, mua tại cơ sở kinh doanh đáp ứng điều kiện theo quy định, lưu giữ hóa đơn và thông tin sản phẩm.

Các chương trình tập huấn, truyền thông cần cung cấp kiến thức thiết thực, giúp nông dân nhận diện dấu hiệu nghi vấn, biết cách phản ánh và yêu cầu bảo vệ quyền lợi khi phát hiện sản phẩm có dấu hiệu vi phạm. Đặc biệt, cần quan tâm cơ chế hỗ trợ người dân thu thập chứng cứ và xác định thiệt hại trong những trường hợp có căn cứ cho thấy việc sử dụng phân bón giả gây tổn thất sản xuất.

Đối với doanh nghiệp, bên cạnh các giải pháp công nghệ, cần xây dựng hệ thống phân phối minh bạch, nâng cao trách nhiệm đại lý và duy trì kênh tiếp nhận phản ánh từ người sử dụng.

Các cơ quan báo chí, trong đó có báo chí chuyên ngành nông nghiệp, cần đẩy mạnh truyền thông chính xác, khách quan; vừa cảnh báo thủ đoạn gian lận, vừa phổ biến kiến thức sử dụng vật tư nông nghiệp an toàn, hiệu quả.

Từ kiến nghị đến hành động cụ thể

Để những giải pháp không chỉ dừng lại ở hội thảo, cần nghiên cứu xây dựng chương trình phối hợp với những nhiệm vụ có thể triển khai và đánh giá được. Trước mắt, có thể lựa chọn một số địa bàn để thí điểm cơ chế tiếp nhận, xác minh và cảnh báo nhanh về phân bón nghi giả; đồng thời tăng cường kiểm tra theo rủi ro đối với hệ thống sản xuất, phân phối.

Cùng với đó, cần từng bước kết nối dữ liệu sản phẩm, nâng cao năng lực kiểm nghiệm và phát triển các công cụ giúp người dân xác thực nguồn gốc hàng hóa. Về lâu dài, hiệu quả phòng, chống phân bón giả không nên chỉ được đánh giá qua số vụ xử phạt hoặc số tiền thu nộp ngân sách, mà cần chú trọng khả năng phát hiện sớm, truy xuất nguồn cung, thu hồi sản phẩm vi phạm và hạn chế tái phạm.

Quan trọng hơn, phải có cơ chế đánh giá trách nhiệm thực hiện của từng chủ thể, bảo đảm các kiến nghị được chuyển hóa thành hành động cụ thể. Thị trường phân bón minh bạch, lành mạnh là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả sản xuất, bảo vệ tài nguyên đất, chất lượng nông sản và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

Chống phân bón giả vì vậy không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng thực thi pháp luật mà phải trở thành trách nhiệm chung của cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp và toàn xã hội.

Khi trách nhiệm được xác định rõ, thông tin được kết nối và các hành vi vi phạm được ngăn chặn kịp thời, thị trường phân bón mới có thể từng bước được làm sạch, tạo dựng niềm tin cho người nông dân và môi trường cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp chân chính.