Thời đại số đưa các mặt hàng nông sản đến người tiêu dùng chỉ với một vài cú click chuột

Trong bối cảnh "người người bán, nhà nhà mua" trên các sàn thương mại điện tử vốn chỉ cần đặt hàng thông qua một vài thao tác, sự mập mờ, thiếu minh bạch và cả hành vi gian lận trong việc xác minh chất lượng sản phẩm đang khiến người tiêu dùng như lạc vào một ma trận hàng hoá không rõ chất lượng. Theo nghiên cứu của Nielsen (2018), 86% người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm có cam kết về sức khỏe, trong đó bao gồm thực phẩm hữu cơ. Nhu cầu này đã tạo ra một mảnh đất màu mỡ cho cả những doanh nghiệp chân chính lẫn những kẻ trục lợi, các sản phẩm nông sản được dán nhãn hữu cơ bỗng chốc trở thành mặt hàng phổ biến, nhưng đằng sau lại là những nguy cơ tiềm ẩn do thiếu sự kiểm soát chặt chẽ của nền tảng cũng như cơ quan chức năng.

Bùng nổ thương mại điện tử nông sản và những rủi ro tiềm ẩn

Sự bùng nổ của thương mại điện tử đã mở ra cơ hội vàng cho các nhà sản xuất nông sản trong nước khi việc tiếp cận khách hàng trở nên đơn giản hơn bao giờ hết. Những doanh nghiệp nhỏ, các hợp tác xã hay thậm chí là các hộ nông dân cá thể giờ đây có thể tiếp cận trực tiếp hàng triệu khách hàng mà không cần qua khâu trung gian phức tạp. Điều này đã thúc đẩy sự đa dạng hóa sản phẩm và giảm bớt gánh nặng chi phí phân phối. Các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada… cũng tích cực hỗ trợ bằng cách tạo ra các chuyên mục "đặc sản vùng miền" hay "nông sản sạch", thu hút một lượng lớn người tiêu dùng có ý thức về sức khỏe.

Tuy nhiên, chính sự dễ dàng trong việc đăng tải và buôn bán này lại vô tình tạo ra những kẽ hở lớn: các nền tảng trực tuyến khó có thể kiểm soát chất lượng sản phẩm một cách chặt chẽ như các kênh phân phối truyền thống. "Các sàn thương mại điện tử chủ yếu tập trung vào việc quản lý giao dịch, còn việc xác minh chất lượng sản phẩm hầu như phụ thuộc vào uy tín của người bán và niềm tin của người mua," – Nhà báo Đỗ Ngọc Thi, Tổng biên tập Tạp chí Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam nhận định.

Theo một báo cáo của Vietnam E-commerce Association (VECOM, 2022), tốc độ tăng trưởng của thị trường thương mại điện tử Việt Nam đạt trên 20% mỗi năm. Cùng với đó, số lượng các cửa hàng trực tuyến bán nông sản, thực phẩm cũng tăng mạnh. Điều này đồng nghĩa với việc người tiêu dùng đứng trước một "ma trận" thông tin, nơi những lời quảng cáo hoa mỹ về "thực phẩm 100% hữu cơ," "sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế," hay "sản phẩm sạch" xuất hiện dày đặc. Trong khi đó, việc xác minh tính chân thực của những tuyên bố này lại là một thách thức lớn đối với quản lý nền tảng và các cơ quan chức năng do số lượng quá lớn và các thủ thuật tinh vi của nhà bán hàng trực tuyến.

Không ít doanh nghiệp Việt Nam nằm trong “danh sách đen” của các tổ chức chứng nhận Quốc tế

Chứng nhận Hữu cơ giả: Doanh nghiệp Việt Nam được “vinh danh” trên website Quốc tế

Nghiêm trọng hơn cả là sự xuất hiện của những hành vi gian lận tinh vi, đi quá giới hạn của việc quảng cáo mập mờ, thủ đoạn phổ biến gần đây là làm giả giấy chứng nhận hữu cơ quốc tế. Mới đây, một hành vi liên quan đến thương hiệu ON*** đang kinh doanh rầm rộ trên sàn TMĐT Shopee, với hàng chục ngàn lượt mua và đánh giá tích cực (mà không rõ có phải đánh giá của người tiêu dùng?). Sản phẩm này được giới thiệu là "hữu cơ 100%" và đính kèm hình ảnh giấy chứng nhận của Control Union – một trong những tổ chức cấp chứng nhận hữu cơ uy tín hàng đầu thế giới đặt trụ sở tại Hà Lan. Đây là một chi tiết đáng lưu tâm, vì bất kỳ giấy chứng nhận nào từ Control Union đều có thể được xác minh công khai trên website chính thức của các cơ quan quản lý nông nghiệp quốc tế như USDA (Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ).

Để kiểm chứng, nhóm PV Tạp chí Nông nghiệp Hữu cơ đã tiến hành một cuộc điều tra độc lập bằng cách tra cứu số hiệu chứng nhận được công bố trên gian hàng Shopee của thương hiệu này, kết quả không tồn tại hoặc không khớp với bất kỳ dữ liệu nào trên hệ thống tra cứu của USDA. Giấy chứng nhận được công bố trên sàn chỉ là một bản chỉnh sửa tinh vi bằng thủ thuật chỉnh sửa ảnh. Thậm chí, đơn vị này cũng được “vinh danh” trên danh sách lừa đảo, giả mạo giấy tờ của USDA.

Theo Luật sư Đoàn Minh Sơn, Công ty Luật TNHH Bross và Cộng sự, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội, doanh nghiệp nêu trên đã dùng thủ đoạn gian dối (làm giả tài liệu của tổ chức có uy tín) để khiến người tiêu dùng tin tưởng vào chất lượng sản phẩm, hàng hóa, từ đó thu lợi bất chính, làm ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng. Hành vi này của doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính đến 80 triệu đồng tùy thuộc trá trị giao dịch của sản phẩm, hàng hóa, đồng thời bị buộc nộp lại số tiền, lợi ích bất hợp pháp có được theo quy định tại Điều 61 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 24/2025/NĐ-CP. Ông Sơn nhấn mạnh, trong trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, doanh nghiệp làm giả giấy chứng nhận còn phải chịu trách nhiệm hình sự về Tội lừa dối khách hàng theo quy định tại Điều 198 và Tội làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức quy định tại Điều 341 Bộ luật hình sự trong đó mức hình phạt cao nhất đối với hai tội danh này lần lượt là phạt tù đến 05 năm và 07 năm tùy thuộc số lợi bất chính thu được.

Từ một nghiên cứu của tạp chí Nature Food (2021), khoảng 10% các sản phẩm được dán nhãn "hữu cơ" trên thị trường toàn cầu có dấu hiệu lừa đảo về nguồn gốc hoặc quy trình sản xuất. Điều này cho thấy rằng việc làm giả chứng nhận đã trở thành một vấn nạn toàn cầu, và Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ. Vụ việc trên đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh cho người tiêu dùng và các cơ quan quản lý, cho thấy chỉ dựa vào các hình ảnh, lời quảng cáo trên mạng là chưa đủ, người tiêu dùng cần phải trở thành những "nhà điều tra" của chính mình: tìm hiểu kỹ về sản phẩm, tra cứu thông tin trên các kênh chính thống và chỉ tin vào những bằng chứng có thể kiểm chứng được. Đối với các sàn thương mại điện tử, cần có những biện pháp quyết liệt hơn để ngăn chặn các hành vi gian lận, đồng thời xây dựng cơ chế xác thực chứng nhận tự động, yêu cầu người bán phải cung cấp các giấy tờ gốc có giá trị pháp lý, và áp dụng các hình phạt nghiêm khắc đối với các gian hàng vi phạm, chỉ khi đó, niềm tin của người tiêu dùng mới có thể được cải thiện và thị trường nông sản trên các sàn thương mại điện tử mới có thể phát triển một cách bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Nielsen. (2018). Nghiên cứu về xu hướng tiêu dùng thực phẩm tại Việt Nam.
• Vietnam E-commerce Association (VECOM). (2022). Báo cáo Thương mại điện tử Việt Nam.
• Nature Food. (2021). Phân tích toàn cầu về gian lận trong chuỗi cung ứng thực phẩm hữu cơ.