Bà Ngô Thị Minh Trinh, Bí thư Đảng ủy xã Ea Knuếc phát biểu tại buổi làm việc.

Điểm nghẽn từ những mảnh vườn xen canh

Tây Nguyên hiện là vùng trồng sầu riêng lớn nhất cả nước với diện tích lên đến 51.400 ha, chiếm 46,7% diện tích và 39,6% sản lượng toàn quốc. Đất đỏ bazan màu mỡ cùng khí hậu cao nguyên mang lại cho sầu riêng nơi đây lợi thế đặc biệt về chất lượng và tính chất rải vụ thuận lợi. Tuy nhiên, một đặc trưng rất lớn của khu vực này là phương thức canh tác: sầu riêng trồng xen canh trong vườn cà phê chiếm tỷ lệ áp đảo.

Ví dụ tại huyện Krông Pắc (Đắk Lắk), niên vụ vừa qua ghi nhận tổng cộng 8.113 ha sầu riêng. Trong đó, diện tích trồng thuần chỉ có 1.197 ha, nhưng diện tích trồng xen trong vườn cà phê lên tới 6.916 ha (chiếm hơn 85%).

Thực tế này tạo ra rào cản kỹ thuật rất lớn khi hệ thống đăng ký CIFER của GACC yêu cầu rất cao về tính đồng nhất và kiểm soát sinh vật gây hại chuyên biệt. Khi trồng xen, việc quản lý dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đối với hai loại cây trồng khác nhau trên cùng một diện tích đất dễ tạo ra "điểm nghẽn" trong hồ sơ truy xuất nguồn gốc. Do đó, việc chuyển dịch sang hướng canh tác hoàn toàn hữu cơ, sử dụng chế phẩm sinh học cho cả hai loại cây đang là lối thoát kỹ thuật bền vững nhất được các chuyên gia khuyến cáo.

Lợi ích cốt lõi và tiếng nói từ người nông dân

Khi sở hữu MSVT thông qua các hợp tác xã (HTX) chính thống, người nông dân nhận được những giá trị vượt trội. Sầu riêng có mã số được doanh nghiệp ký kết thu mua chính ngạch với giá cao, mang lại doanh thu ổn định từ 500 - 700 triệu đồng/ha. Bà con cũng được hướng dẫn ghi chép nhật ký số, chuẩn hóa quy trình sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học để bảo vệ sức khỏe chính người sản xuất và môi trường sinh thái.

Dù lợi ích là rất lớn, thực tế triển khai lại khiến người trồng sầu riêng bức xúc trước tình trạng "mượn mã", mạo danh hoặc đánh tráo MSVT từ các đơn vị thu mua gian lận. Nhiều hộ nông dân và đại diện HTX chia sẻ, họ đầu tư hàng trăm triệu đồng, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình VietGAP, GlobalGAP và tiêu chuẩn hữu cơ khắt khe để ra được trái sầu riêng sạch. Nhưng khi xuất khẩu, mã số của họ lại bị các đầu nậu "luộc" lén lút sử dụng cho các vùng trồng không đạt chuẩn khác. Điều này khiến người nông dân chân chính đối mặt với rủi ro bị GACC đình chỉ, hủy mã xuất khẩu oan uổng nếu lô hàng lậu đó bị cơ quan hải quan nước bạn phát hiện vi phạm.

Trước thực trạng nhức nhối này, bà con nông dân đồng loạt kiến nghị các cơ quan quản lý cần phải luật hóa hình sự hoặc tăng nặng chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi gian lận MSVT. Việc quản lý và sử dụng mã số vùng trồng phải được xem như quyền sở hữu trí tuệ, tài sản hợp pháp của người dân để bảo vệ "người thật, việc thật".

Quyết tâm nâng tầm thương hiệu nông sản sạch từ cơ sở

Để thấu hiểu sâu sắc hơn tâm tư của người trồng sầu riêng xen canh, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với bà Ngô Thị Minh Trinh, Bí thư Đảng ủy xã Ea Knuếc, tỉnh Đắk Lắk, một trong những địa phương tiên phong về số hóa và định hướng kinh tế nông nghiệp hữu cơ trong vùng.

Bà Trinh trăn trở chia sẻ: "Xã Ea Knuếc đang sở hữu một tài sản rất lớn với hơn 5.100 ha sầu riêng, sản lượng trên dưới 60.000 tấn mỗi năm. Thế nhưng, tâm tư lớn nhất của chính quyền lâu nay không nằm ở chỗ trồng được bao nhiêu tấn trái, mà là trái sầu riêng của bà con sẽ đi được bao xa, bán được giá bao nhiêu và liệu có giữ vững được giá trị vững bền hay không?

Hiện nay, khi Tổng cục Hải quan Trung Quốc áp dụng nghiêm ngặt các rào cản kỹ thuật mới, MSVT không còn là cái tem dán cho có. Nó chính là tấm 'hộ chiếu xanh', là 'lý lịch tư pháp' minh bạch để trái sầu riêng Ea Knuếc đường hoàng đi ra thế giới. Chúng tôi đã xây dựng được hơn 20 mã vùng trồng với trên 1.100 ha. Nhưng như vậy vẫn là chưa đủ. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã đã xác định rất rõ mục tiêu đột phá: phải phấn đấu đưa ít nhất 70% diện tích sầu riêng của xã được cấp mã số vùng trồng chính quy phục vụ xuất khẩu!

Tâm nguyện lớn nhất của chính quyền địa phương là làm sao hỗ trợ bà con bóc tách được dữ liệu, vượt qua rào cản của việc trồng xen canh với cây cà phê để nộp hồ sơ thành công lên hệ thống quốc tế. Chúng tôi thấu hiểu nông dân Ea Knuếc rất cần cù, chịu khó. Vì vậy, bảo vệ mã vùng trồng là bảo vệ quyền lợi hợp pháp, bảo vệ cái 'thương hiệu gốc' của người nông dân sản xuất chân chính, tuyệt đối không để tình trạng gian lận làm tổn hại đến uy tín quê hương. Chính quyền xã Ea Knuếc cam kết sẽ không đứng ngoài cuộc nhìn bà con tự bơi giữa dòng chảy kinh tế số. Nhưng tôi mong muốn bà con hãy chủ động thay đổi tư tư duy: từ bỏ thói quen canh tác tự phát, ghi chép nhật ký số thật chuẩn xác, chủ động bắt tay nhau tham gia vào các HTX để đủ diện tích cấp mã lớn. Khi mỗi gốc sầu riêng Ea Knuếc đều có một 'danh tính' rõ ràng, thương hiệu địa phương sẽ tự khắc được nâng tầm, đời sống bà con mới thực sự giàu có vững bền."

Đảng ủy - UBND xã Ea Knuếc làm việc với Viện Công Nghệ Nông Nghiệp Hữu Cơ Việt Nam về việc tư vấn cấp mã vùng trồng cho cây sầu riêng.

Giải pháp khơi thông cho sầu riêng trồng xen

Từ những định hướng chiến lược của địa phương và thực tế sản xuất, để giải quyết bài toán sầu riêng trồng xen tại Tây Nguyên trước thời hạn thắt chặt kiểm tra của nước nhập khẩu, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và nhà vườn cần đồng bộ thực hiện ba nhóm giải pháp căn cơ:

Một là, số hóa diện tích và bóc tách dữ liệu kỹ thuật: Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật cần phối hợp với địa phương dùng định vị vệ tinh (GIS) quét và lập bản đồ số cho toàn bộ vùng trồng xen. Đối với đặc thù trồng xen, cơ quan quản lý cần quy đổi diện tích dựa trên số lượng gốc cây thực tế thay vì tính diện tích bề mặt thuần túy. Vườn xen canh đạt mật độ chuẩn từ 70 – 100 cây sầu riêng/ha vẫn được lập hồ sơ công nhận MSVT nếu đáp ứng khoảng cách an toàn.

Hai là, xây dựng quy trình canh tác hữu cơ "kép" an toàn: Nhà vườn phải thiết lập danh mục phân bón hữu cơ vi sinh và thuốc bảo vệ thực vật sinh học sử dụng chung cho cả cà phê lẫn sầu riêng. Việc tuyệt đối không sử dụng thuốc hóa học độc hại trên vườn xen canh sẽ giúp triệt tiêu hoàn toàn rủi ro nhiễm chéo dư lượng hoạt chất. Đồng thời, bà con cần áp dụng hệ thống số hóa truy xuất nguồn gốc quốc gia hoặc các ứng dụng nhật ký điện tử để ghi chép minh bạch lịch trình chăm sóc từ lúc ra hoa đến khi cắt bán.

Ba là, thắt chặt mô hình liên kết chuỗi bền vững: Các doanh nghiệp xuất khẩu cần phối hợp chặt chẽ với địa phương để gom các hộ trồng xen nhỏ lẻ thành các tổ hợp tác, HTX có quy mô tối thiểu từ 10 ha trở lên nhằm đủ điều kiện nộp hồ sơ lên hệ thống CIFER. Ban kiểm soát nội bộ của HTX phải tự kiểm tra định kỳ mẫu đất, mẫu nước và test nhanh dư lượng trước khi bàn giao cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp có trách nhiệm đầu tư hệ thống tem truy xuất nguồn gốc chuẩn hóa chống hàng giả để bảo vệ thương hiệu chung.

Truy xuất nguồn gốc, cấp mã số vùng trồng và hướng đi nông nghiệp hữu cơ không đơn thuần là thủ tục giấy tờ phục vụ thông quan, mà là bệ đỡ sống còn quyết định tương lai của nông sản Tây Nguyên. Việc kiên trì theo đuổi các tiêu chuẩn xanh sinh học, kết hợp với các biện pháp mạnh tay mang tính luật hóa để bảo vệ MSVT sẽ giúp nông dân yên tâm bám vườn, giúp doanh nghiệp tự tin khẳng định vị thế sầu riêng Việt trên trường quốc tế.