Cây Cát Sâm được trồng tại xã Cai Bộ, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng.

Trước thực trạng đó, mô hình sản xuất cây giống và trồng cây Cát Sâm tại xã Cai Bộ, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng đã được triển khai với kỳ vọng bảo tồn nguồn gen quý, phát triển bền vững cây thuốc bản địa và mang lại sinh kế lâu dài cho người dân địa phương. Mô hình không chỉ dừng lại ở mục tiêu trồng cây, mà còn hướng đến xây dựng chuỗi giá trị từ giống, trồng trọt, thu hái, chế biến, tiêu thụ sản phẩm, qua đó hình thành một hệ sinh thái nông nghiệp hữu cơ gắn liền với bảo tồn thiên nhiên.

Cát Sâm vốn là cây bản địa, ưa sinh trưởng ở các khu vực đất đồi, khí hậu mát mẻ, đất đá vôi. Trong điều kiện tự nhiên tại xã Cai Bộ, cây Cát Sâm phát triển ổn định, ít sâu bệnh, không cần sử dụng phân bón hóa học, rất phù hợp để canh tác theo hướng hữu cơ. Mô hình được thiết kế để thay thế những diện tích đất canh tác kém hiệu quả, như đất trồng ngô, sắn vốn cho năng suất và lợi nhuận thấp, bằng việc trồng Cát Sâm có giá trị dược liệu cao. Đây là một trong những giải pháp hiệu quả nhằm tăng giá trị sử dụng của đất nông nghiệp, đồng thời giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất theo hướng nông nghiệp sạch, bền vững và thị trường hóa.

Điểm đặc biệt của mô hình chính là sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển. Thay vì tiếp tục dựa vào khai thác tự nhiên, mô hình đã đầu tư bài bản vào khâu sản xuất giống. Các vườn ươm được xây dựng tại chỗ, chọn lọc nguồn gen khỏe, phù hợp với khí hậu bản địa, nhân giống bằng phương pháp hữu cơ, không sử dụng chất kích thích sinh trưởng. Những cây giống đạt chuẩn sau đó được phân phối cho người dân địa phương thông qua hợp tác xã hoặc tổ hợp tác, đi kèm với chương trình tập huấn kỹ thuật về trồng trọt, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh bằng biện pháp sinh học.

Không chỉ dừng lại ở khâu trồng trọt, mô hình hướng tới hình thành chuỗi giá trị sản xuất Cát Sâm gắn với chế biến sâu và thương mại hóa sản phẩm. Từ nguyên liệu thô, Cát Sâm có thể được chế biến thành trà thảo dược, bột chiết xuất, viên nang hoặc các chế phẩm bảo vệ sức khỏe khác. Việc phát triển sản phẩm theo hướng đa dạng, có bao bì nhãn mác và định vị rõ ràng về công dụng sẽ giúp Cát Sâm tiếp cận được thị trường rộng lớn hơn, không chỉ trong tỉnh mà cả ở các đô thị lớn và hướng đến xuất khẩu. Đây là bước đi quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng của cây thuốc quý này và giảm phụ thuộc vào đầu ra thô truyền thống.

Về mặt xã hội, mô hình đã cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Việc đưa cây Cát Sâm vào sản xuất giúp người dân có thêm nguồn thu nhập ổn định, hạn chế tình trạng bỏ đất, bỏ nghề nông hoặc phải đi làm thuê ở nơi khác. Đồng thời, các hoạt động sản xuất giống, trồng trọt, thu hái và chế biến cũng tạo thêm nhiều cơ hội việc làm cho người lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi là những nhóm thường bị bỏ lại trong quá trình phát triển kinh tế vùng núi. Đây chính là giá trị nhân văn mà mô hình mang lại, bên cạnh yếu tố bảo tồn và phát triển kinh tế.

Một điểm sáng khác của mô hình là khả năng lồng ghép hiệu quả với các chương trình mục tiêu quốc gia. Mô hình trồng Cát Sâm hiện đang tích cực phối hợp với Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế, xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Sự gắn kết này không chỉ giúp dự án có thêm nguồn lực đầu tư, mà còn tạo hành lang chính sách thuận lợi để người dân được hỗ trợ vay vốn, tiếp cận khoa học kỹ thuật và thị trường tiêu thụ sản phẩm. Đây cũng là minh chứng rõ ràng cho cách làm nông nghiệp mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn bản địa và phát triển bền vững.

Với điều kiện tự nhiên lý tưởng, xã Cai Bộ và huyện Quảng Hòa có tiềm năng trở thành vùng chuyên canh cây Cát Sâm quy mô lớn trong tương lai. Nếu được đầu tư bài bản và có chính sách hỗ trợ phù hợp, mô hình có thể mở rộng sang các xã lân cận, thậm chí nhân rộng ra các tỉnh miền núi phía Bắc có điều kiện tương đồng. Đây là cơ hội để Cao Bằng định vị một thương hiệu dược liệu đặc sản, phục vụ cả thị trường trong nước, từ đó nâng cao vị thế và giá trị nông nghiệp của địa phương.

Thành công bước đầu của mô hình đã được minh chứng tại Cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Cao Bằng lần thứ nhất, năm 2023 – 2024. Dự án “Mô hình sản xuất cây giống và trồng cây Cát Sâm tại xã Cai Bộ” đã đoạt giải Ba, được Hội đồng cố vấn, giám khảo đánh giá cao về tính sáng tạo, khả năng ứng dụng thực tiễn và đóng góp cho sự phát triển bền vững. Kết quả này là bước đệm quan trọng để mô hình tiếp tục hoàn thiện, thu hút đầu tư và lan tỏa rộng rãi hơn nữa trong cộng đồng.

Cát Sâm là loài cây vốn ẩn mình nơi rừng núi đang được “đánh thức” bằng một hướng đi mới: Canhtác hữu cơ, phát triển theo chuỗi giá trị và gắn với bảo tồn thiên nhiên. Mô hình sản xuất giống và trồng cây Cát Sâm tại Cao Bằng là minh chứng rõ nét cho khả năng kết hợp giữa bảo tồn và phát triển, giữa nông nghiệp hữu cơ và sinh kế bền vững. Đó không chỉ là giải pháp cho một loài cây thuốc, mà còn là kỳ vọng về một hướng đi lâu dài cho cả địa phương.