Hiện này nhiều bản làng tại các xã biên giới tỉnh Thanh Hóa bà con đang vào vụ thu hoạch lúa nếp Cay Nọi.

Đặc sản gạo nếp Cay Nọi của người Thái

Người đồng bào dân tộc Thái ở xã Quang Chiểu (Thanh Hóa) quanh năm ăn cơm nếp, vì vậy giống nếp Cay Nọi đã gắn với người đồng bào hàng thập kỷ nay. Giống lúa nếp Cay Nọi với đặc tính chịu khô hạn cao, khi hậu khắc nghiệt, thổ nhưỡng nghèo nàn dinh dưỡng, trong khi hạt gạo thơm ngon, dẻo và có giá trị kinh tế cao.

Việc duy trì và mở rộng diện tích trồng lúa nếp Cay Nọi mang đậm nét đặc trưng theo phong tục tập quán của người đồng bào dân tộc Thái. Ngoài ra, việc phát diện tích canh tác nếp Cay Nọi còn mang ý nghĩa bảo tồn nguồn gen bản địa và phát triển nông nghiệp bền vững. Từ bao đời, nếp Cay Nọi đã gắn với nếp nhà, lễ hội, những mâm cơm dâng cúng tổ tiên. Giữ được giống lúa nếp Cay Nọi là giữ lại bản sắc văn hóa của đồng bào Thái ở Quang Chiểu.

Thời gian gieo cấy đến thu hoạch của giống lúa nếp Cay Nọi khoảng 5 tháng. Không những vậy, thời gian từ khi gieo mạ đến khi cấy cũng kéo dài 45 ngày, trong khi các loại giống lúa khác thời gian gieo mạ chỉ khoảng 25 ngày. Đặc điểm nỗi bật của lúa nếp Cay Nọi là thân cao, cây cứng, ít sâu bệnh, phù hợp với trồng ở cánh đồng ven suối của bản Pùng, trồng ở nơi khác sản lượng không cao, chất lượng gạo không dẻo thơm.

Ông Hà Văn Phanh bản Pùng xã Quảng Chiểu cho biết: lúa nếp Cay Nọi năm nay được mùa hơn năm trước.

Theo đánh giá của các chuyên gia nông nghiệp, lúa nếp Cay Nọi có hiệu quả kinh tế cao hơn 1,2–1,5 lần so với giống lúa thông thường. Tăng thu nhập, ổn định cuộc sống cho người nông dân trên cùng một diện tích lúa canh tác. Lúa nếp Cay Nọi là sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của xã Quang Chiểu, hiện nay đã được cấp có thẩm quyền công nhận đạt thương hiệu OCOP 3 sao cấp tỉnh và gắn với du lịch cộng đồng.

Theo hộ gia đình ông Hà Văn Phanh, dân tộc Thái, bản Pùng, xã Quang Chiểu cho biết, gia đình ông trồng lúa nếp Cay Nọi từ năm 1987 trên diện tích 2 sào. Nhận thấy cây lúa phát triển tốt, ít sâu bệnh, hạt gạo dẻo và thơm, cho năng suất cao hơn giống lúa khác. Nhận thấy sự phù hợp của giống lúa nếp bản địa này, năm 1992, gia đình ông Phanh tiếp tục cải tạo hơn 10 sào đất đồi trọc để trồng lúa nếp Cay Nọi.

“Hiện tại, gia đình tôi có 13 sào cấy lúa nếp Cay Nọi, mỗi năm 2 vụ, sản lượng đạt 4,5 tấn. Khi thu hoạch xong tôi bán 3 tấn với giá bán 160.000 đồng/kg. Trừ chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, mỗi năm gia đình lãi hơn 40 triệu đồng. Còn lại 1 tấn lúa tôi giữ lại phục vụ sinh hoạt gia đình hàng ngày” - ông Phanh cho biết.

Bản Pù Đứa xã Quảng Chiểu người dân được mùa nếp Cay Nọi.

Đẩy mạnh sản xuất theo hướng hàng hóa

Để tạo cầu nông tiêu thụ sản phẩm lúa nếp Cay Nọi cho người nông dân trên địa bàn xã Quang Chiểu, Hợp tác xã nông lâm Chung Thành đã được thành lập và đứng ra thu mua, bao tiêu phân phối gạo nếp trên thị trường cả nước. HTX đứng ra hỗ trợ kỹ thuật, phân bón và thu mua lúa gạo với giá ổn định cho bà con nông dân. Ngoài ra HTX cũng liên kết với 31 hộ dân trên địa bàn xã Quang Chiểu, sản xuất gạo Cay Nọi theo Chương trình OCOP. Năm 2021, sản phẩm lúa nếp Cay Nọi đã được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao đầu tiêu của huyện Mường Lát cũ. Đây chính là điều kiện thuận lợi để bà con nhân dân yên tâm mở rộng phát triển giống lúa gạo đặc sản này.

Theo chị Lương Thị Nồng, Chủ nhiệm HTX nông lâm Chung Thành cho biết: những năm trước, chị phải đi chào hàng loại gạo nếp Cay Nọi khắp nơi nhưng giá bán và sản lượng tiêu thụ vẫn rất bếp bênh. Năm 2021, sau khi gạo nếp Cay Nọi được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao thì rất nhiều người cả trong và ngoài tỉnh liên hệ đặt hàng. Chỉ riêng năm 2024, HTX nông lâm Chung Thành đã tiêu thụ được 140 tấn gạo. Trong thời gian tới, HTX nông lâm Chung Thành sẽ tiếp tục mở rộng liên kết cùng với người nông dân, tiếp tục đẩy mạnh quảng bá thương hiệu gạo nếp Cay Nọi trên thị trường. Từ đó, mở rộng diện tích trồng, nâng cao thu nhập cho người dân.

Sau khi sản phẩm lúa nếp Cay Nọi đạt chúng nhận OCOP 3 sao, nhiều khách hàng trên toàn quốc đã biết đến loại gạo đặc sản của người Thái ở xứ Thanh.

Trao đổi với ông Lê Văn Hiếu, Chủ tịch UBND Quang Chiểu cho biết: Lúa nếp Cay Nọi là loại đặc sản của đồng bào dân tộc Thái nơi đây. Chúng tôi đang khuyến khích người dân áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản suất để nâng cao chất lượng, năng suất của loại lúa nếp Cay Nọi. Từ đó xây dựng thương hiệu “Gạo Cay Nọi Quang Chiểu”, hướng tới sản phẩm OCOP chất lượng cao hơn. Theo thống kê của xã Quang Chiểu, diện tích gieo trồng lúa nếp Cay Nọi trên địa bàn xã là 335 ha/năm. Năng suất bình quân: 45–50 tạ/ha. Sản lượng hằng năm đạt 1.600 tấn thóc. Giá bán bình quân: từ 12.000–15.000 đồng/kg, cao hơn lúa thường 20–30%. Mang về nguồn thu hơn 20 tỷ đồng. Hiện, xã Quang Chiểu đã quy hoạch vùng trồng tập trung, gắn sản xuất với chế biến, xây dựng nhãn hiệu chứng nhận, tiến tới nâng cấp OCOP 4 sao.

Người dân rộn ràng, phấn khởi vì lúa nếp Cay Nọi năm nay được mùa.

Để đẩy mạnh sản xuất giống lúa nếp Cay Nọi, xã Quang Chiểu đã phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ – Trường Đại học Hồng Đức triển khai dự án phục tráng giống nếp Cay Nọi trên diện tích 0,8 ha. Theo cán bộ kỹ thuật, giống lúa bản địa này có tiềm năng phát triển vùng hàng hóa lớn nếu được chọn lọc, giữ nguyên gen quý, cải thiện năng suất và chất lượng hạt.

Trên địa bàn các xã biên giới của tỉnh Thanh Hóa như: Sơn Thủy, Na Mèo, Mường Chanh...hiện người dân cũng đang đẩy mạnh trồng giống lúa nếp Cay Nọi cho giá trị kinh tế cao, mang lại thu nhập ổn định.