Trong những năm gần đây, sầu riêng đã trở thành một trong những loại nông sản chủ lực, mang lại giá trị kinh tế cao cho Việt Nam. (Ảnh minh họa)

Tiềm năng và thách thức

Trong những năm gần đây, sầu riêng đã trở thành một trong những loại nông sản chủ lực, mang lại giá trị kinh tế cao cho Việt Nam. Với hương vị đặc trưng, hấp dẫn và nhu cầu tiêu thụ ngày càng lớn, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đã tăng trưởng ấn tượng, đạt danh hiệu "trái cây tỷ đô", đóng góp quan trọng vào tổng giá trị xuất khẩu nông sản cả nước. Nhiều địa phương như Tiền Giang, Đắk Lắk, Đắk Nông đã đẩy mạnh phát triển các vùng trồng chuyên canh, xây dựng chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ, tạo công ăn việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong quý I/2025, khối lượng sầu riêng xuất khẩu của Việt Nam đạt hơn 26.800 tấn, giảm hơn một nửa so với cùng kỳ năm 2024, kéo kim ngạch lao dốc 61,1%, chỉ đạt khoảng 98 triệu USD. Riêng thị trường Trung Quốc, nơi tiêu thụ chính của sầu riêng Việt Nam, ghi nhận mức giảm mạnh 78%, với giá trị xuất khẩu chỉ đạt 49,6 triệu USD. Tính đến giữa tháng 2/2025, lượng sầu riêng xuất sang Trung Quốc chỉ đạt khoảng 3.500 tấn, giảm tới 80% so với cùng kỳ năm trước. Sự sụt giảm này kéo theo kim ngạch xuất khẩu rau quả nói chung trong tháng 1 chỉ đạt 416 triệu USD, giảm 11% so với tháng trước và giảm 5% so với cùng kỳ năm 2024.

Nguyên nhân chính của sự sụt giảm này đến từ việc Trung Quốc siết chặt kiểm soát chất lượng, đặc biệt liên quan đến dư lượng cadmium và chất vàng O. Các biện pháp kiểm tra mới khiến thời gian thông quan kéo dài từ 3-5 ngày lên đến 1 tuần, với yêu cầu kiểm tra 100% lô hàng. Hơn 100 container sầu riêng Việt Nam bị từ chối nhập khẩu vào đầu năm 2025, gây gián đoạn lớn trong hoạt động xuất khẩu. Ngoài ra, nhu cầu thị trường Trung Quốc cũng yếu đi, trong khi cạnh tranh gia tăng từ các quốc gia như Campuchia (vừa được cấp phép xuất khẩu sầu riêng tươi), Lào, và Indonesia (đang đàm phán).

Không chỉ Trung Quốc, các thị trường khó tính khác như EU và Đài Loan cũng tăng cường kiểm tra sầu riêng Việt Nam. EU đã tăng tần suất kiểm tra lên 10-20%, trong khi Đài Loan gia hạn lệnh kiểm tra từng lô đến ngày 30/04/2025 sau khi phát hiện nhiều lô hàng không đạt tiêu chuẩn. Điều này tạo áp lực lớn lên ngành sầu riêng, vốn phụ thuộc tới 91% vào thị trường Trung Quốc trong năm 2024.

Sầu riêng Việt Nam đã có thời kỳ hoàng kim, đặc biệt từ khi được cấp phép xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc vào năm 2022. Với vai trò thị trường then chốt, Trung Quốc không chỉ thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu mà còn mang lại giá trị gia tăng gấp hơn hai lần so với tiêu thụ nội địa. Tuy nhiên, những tháng đầu năm 2025 ghi nhận xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc chỉ đạt khoảng 20% kế hoạch đề ra, tương đương kim ngạch khoảng 120-130 triệu USD và khối lượng ước tính 35.000 tấn. Điều này khiến giá sầu riêng trong nước lao dốc, chỉ còn bằng một phần tư so với giá xuất khẩu, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến người nông dân và doanh nghiệp.

Bối cảnh cạnh tranh cũng ngày càng gay gắt khi các quốc gia khác gia nhập thị trường Trung Quốc. Lào là một ví dụ điển hình, chính quyền tỉnh Attapeu mở rộng diện tích trồng sầu riêng lên hàng trăm héc-ta, hướng đến xuất khẩu chính ngạch. Sự tham gia của Lào, cùng với Indonesia, Campuchia và Malaysia – nơi đã khẳng định vị thế với giống Musang King – đang tạo áp lực lớn lên sầu riêng Việt Nam. Trong khi đó, Thái Lan, dù mất thị phần do bê bối chất vàng O, vẫn là đối thủ đáng gờm nhờ năng lực sản xuất và logistics vượt trội. Sự đa dạng hóa nguồn cung từ các nước này buộc Việt Nam phải nâng cao chất lượng và chuẩn hóa sản xuất nếu muốn duy trì vị thế.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật khuyến cáo tăng cường sử dụng phân hữu cơ đồng thời thúc đẩy hệ vi sinh vật có lợi giúp cây sầu riêng phát triển tốt. (Ảnh minh họa)

Khơi thông các điểm nghẽn, tạo nền tảng phát triển bền vững

Ngày 8/5/2025, tại cuộc họp để đánh giá thực trạng xuất khẩu sầu riêng trong bối cảnh thị trường Trung Quốc – thị trường tiêu thụ chủ lực – đang có dấu hiệu sụt giảm nghiêm trọng trong 4 tháng đầu năm 2025, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đỗ Đức Duy cho biết, về ngắn hạn, Bộ sẽ phối hợp với Cục Hải quan Trung Quốc để giải quyết các vướng mắc kỹ thuật, đẩy nhanh tiến độ cấp mã số vùng trồng, phê duyệt cơ sở đóng gói, và hoàn thiện các phòng thí nghiệm phục vụ xuất khẩu. Quy trình kiểm dịch thực vật cho sầu riêng sẽ được ban hành khẩn cấp, làm cơ sở đánh giá lại năng lực xuất khẩu trong năm 2025 và điều chỉnh kế hoạch phù hợp. Đây là bước đi cần thiết để khôi phục niềm tin từ phía đối tác Trung Quốc.

Về dài hạn, trọng tâm được đặt vào hoàn thiện khung pháp lý quản lý xuất khẩu nông sản, với quy định cụ thể về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, và tiêu chuẩn kiểm nghiệm. Bộ cũng nhấn mạnh tái cơ cấu ngành sầu riêng theo hướng bền vững, khuyến khích phát triển các sản phẩm chế biến sâu như sầu riêng đông lạnh – sản phẩm có giá trị gia tăng cao và giảm phụ thuộc vào thị trường tươi. Việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật từ sản xuất đến xuất khẩu được xem là yêu cầu cấp thiết để cạnh tranh bền vững.

Chia sẻ với báo chí ông Huỳnh Tấn Đạt, Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã phối hợp với các địa phương và đơn vị chức năng triển khai chương trình khảo sát, giám sát và lấy mẫu tại các vùng trồng sầu riêng trọng điểm thuộc khu vực Tây Nguyên và Tây Nam Bộ. Qua kết quả phân tích, kim loại nặng được phát hiện chủ yếu tại các vùng trồng thuộc Tây Nam Bộ.

Trước thực trạng này, Cục đã tập trung xử lý tình trạng tồn dư kim loại nặng tại Tiền Giang – địa phương có diện tích sầu riêng lớn của vùng. Cục đã giao các đơn vị kỹ thuật phối hợp với Viện Thổ nhưỡng Nông hóa và các phòng thử nghiệm tiến hành khảo sát, lấy mẫu đất, nước, lá và quả tại 4 huyện trồng sầu riêng chủ lực của tỉnh.

Kết quả phân tích cho thấy, tồn dư kim loại nặng xuất hiện trên nông sản, bắt nguồn từ hai nguyên nhân chính. Thứ nhất là mức tồn dư trong đất cao bất thường; thứ hai là do quá trình canh tác, người dân sử dụng vật tư và phân bón vượt quá ngưỡng cho phép – thậm chí có nơi vượt tới hơn 10 lần, dẫn đến tình trạng ô nhiễm đất.

Trước thực trạng này, Cục đã làm việc trực tiếp với tỉnh để thống nhất giải pháp đồng bộ. Trung tâm Bảo vệ thực vật phía Nam, Trung tâm Kiểm định Khảo nghiệm thuốc Bảo vệ thực vật phía Nam, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa cùng các cơ quan chuyên môn của Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao nhiệm vụ rà soát, xây dựng lại quy trình canh tác. Mục tiêu là kiểm soát toàn diện từ khâu lựa chọn vùng trồng, kiểm tra đất – nước trước khi trồng sầu riêng đến quy trình bón phân, nhằm giảm thiểu tối đa việc sử dụng phân bón có chứa kim loại nặng.

Bên cạnh đó, Cục khuyến cáo tăng cường sử dụng phân hữu cơ, cân đối tỷ lệ với phân vô cơ. Đối với các vùng có nguy cơ cao, áp dụng đồng bộ các biện pháp giảm thiểu nguy cơ nhiễm kim loại nặng. Một là sử dụng biochar (than sinh học), có khả năng giữ lại kim loại nặng, điều chỉnh độ pH của đất, đồng thời thúc đẩy hệ vi sinh vật có lợi giúp cây sầu riêng phát triển tốt.

Hai là bổ sung phân bón vi sinh để tăng mật độ vi sinh vật trong đất, hỗ trợ phân giải và làm giảm khả năng hấp thụ cadimi vào sản phẩm. Ba là trồng xen các loại cây thân ngập nước để hấp thụ và lưu giữ kim loại nặng; đồng thời, những cây trồng xen này có thể tận dụng làm phân bón hữu cơ.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đang khẩn trương soạn thảo thông tư quy định về quản lý sầu riêng từ khâu sản xuất đến trước khi xuất khẩu. (Ảnh minh họa)

Ông Huỳnh Tấn Đạt, Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Trước việc Trung Quốc siết chặt kiểm định chất vàng O khiến cho việc xuất khẩu sầu riêng sang thị trường này của Việt Nam bị hạn chế, ngay khi nhận được cảnh báo từ nước nhập khẩu về lô hàng vi phạm liên quan đến chất vàng O, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã khẩn trương yêu cầu các bên liên quan trong chuỗi sản xuất, kinh doanh, buôn bán và xuất nhập khẩu tiến hành rà soát, làm rõ nguy cơ lây nhiễm của chất này.

Chất vàng O là chất bị cấm sử dụng trong các sản phẩm dùng làm thực phẩm. Qua quá trình truy xuất nguồn gốc cho thấy, việc sử dụng chất này chủ yếu diễn ra sau thu hoạch, đặc biệt tại khâu đóng gói, sơ chế và xuất khẩu. Đáng chú ý, nhiều lô hàng bị cảnh báo không được đóng gói tại các cơ sở đã đăng ký mã số, cho thấy sự thiếu kiểm soát trong chuỗi cung ứng.

Ngoài ra, việc sử dụng vàng O được xác định là theo thỏa thuận hợp đồng giữa hai bên trong một số trường hợp riêng lẻ, không phổ biến rộng rãi. Tuy nhiên, dù ở mức độ nào thì hành vi này cũng vi phạm quy định, cần được xử lý nghiêm. Đối với các trường hợp vi phạm bị cảnh báo, Cục đã phối hợp với cơ quan công an, chuyển giao toàn bộ hồ sơ để các cơ quan chức năng điều tra, xử lý đúng quy định pháp luật.

Hiện nay, Cục đang phối hợp với các hiệp hội ngành hàng để xây dựng quy trình kiểm soát chặt chẽ toàn bộ các công đoạn trong quá trình đóng gói nông sản nói chung và sầu riêng nói riêng. Quy trình này sẽ được ban hành trong thời gian tới, với nội dung kiểm soát từ đầu vào đến trước khi sản phẩm xuất xưởng.

Thực hiện chỉ đạo của Bộ trưởng Đỗ Đức Duy, Cục sẽ xây dựng một hệ thống kiểm soát đồng bộ từ mã số vùng trồng đến cơ sở đóng gói, nhằm đáp ứng đầy đủ yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật và truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, Cục đang khẩn trương soạn thảo thông tư quy định về quản lý sầu riêng từ khâu sản xuất đến trước khi xuất khẩu; và trình dự thảo công điện Chính phủ với các chỉ đạo và giải pháp tổng thể cho mặt hàng này.

Song song đó, Bộ cũng đang xây dựng kế hoạch để làm căn cứ pháp lý, kỹ thuật và khoa học, phục vụ cho quá trình đàm phán với các thị trường nhập khẩu. Mục tiêu là khơi thông các điểm nghẽn, tạo nền tảng phát triển bền vững cho ngành hàng sầu riêng – loại trái cây đang giữ vai trò chủ lực và được mệnh danh là “vua của các loại trái cây”.

Phải tuân thủ nghiêm ngặt về kiểm định chất vàng O trong sầu riêng Trung Quốc vừa thông báo áp dụng quy định 100% lô hàng sầu riêng Thái Lan, Việt Nam phải có thêm giấy chứng nhận kiểm ...

Củng cố niềm tin của thị trường đối với loại trái “tỷ đô” Bộ NN&PTNT cho biết hiện đang triển khai một chương trình giám sát dư lượng hóa chất trên toàn quốc nhằm kiểm soát chất lượng ...

Xử lý thông tin "Sầu riêng vẫn loay hoay giải quyết chất vàng O" Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu thông tin báo chí nêu về việc "sầu ...