Nghệ nhân Hoàng Văn Dùng và Chị Hoàng Thị Điện cùng biểu diễn thổi khèn, múa khèn.

Cộng đồng chung tay bảo tồn bản sắc dân tộc

Người Mông ở Vô Tranh từ lâu đã nổi tiếng với đời sống văn hóa tinh thần phong phú. Dân ca và tiếng khèn là hai yếu tố không thể tách rời, vừa phản ánh phong tục tập quán, vừa chứa đựng tâm hồn và nhân sinh quan của cộng đồng. Dân ca Mông không chỉ là những giai điệu mộc mạc của núi rừng mà còn là lời tự sự về tình yêu, lao động, hạnh phúc, và khát vọng của con người.

Điều đặc biệt là những làn điệu dân ca này không có ký âm cụ thể mà được truyền từ đời này sang đời khác qua trí nhớ, giọng hát của ông bà, cha mẹ cho con cháu. Chính cách lưu truyền này đã tạo nên một dòng chảy văn hóa sống động, gắn bó chặt chẽ với đời sống cộng đồng và thiên nhiên núi rừng Tây Bắc.

Khèn Mông – nhạc cụ truyền thống đặc trưng – cũng là biểu tượng văn hóa không thể thiếu. Khèn không chỉ phát ra âm thanh mà còn kết hợp với múa, tạo nên hình thức nghệ thuật độc đáo. Tiếng khèn khi rộn ràng, khi trầm lắng gợi nhớ bản làng, núi rừng, đồng thời gắn chặt với các lễ hội, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng như đám cưới, tang lễ hay lễ mừng năm mới.

Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa và hội nhập, nhiều người trẻ rời bản lên thành phố học tập và làm việc, các giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhận thấy điều này, người Mông ở xã Vô Tranh đã chủ động xây dựng mô hình câu lạc bộ văn hóa nhằm gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc.

Buổi sinh hoạt định kỳ của các thành viên Câu lạc bộ Văn nghệ bảo tồn văn hóa dân tộc Mông xóm Phú Thọ.

Câu lạc bộ văn hóa – Nơi gìn giữ hồn cốt dân tộc

Năm 2023, Câu lạc bộ Văn nghệ bảo tồn văn hóa dân tộc Mông xóm Phú Thọ (xã Vô Tranh) chính thức được thành lập với 20 thành viên. Chỉ sau thời gian ngắn, số lượng thành viên đã tăng lên 30 người, chủ yếu là thanh niên và phụ nữ trẻ trong xã. Đây là mô hình do chính người dân tự nguyện xây dựng, lấy văn hóa Mông làm trung tâm sinh hoạt, học tập và truyền dạy.

Chị Hoàng Thị Điện (sinh năm 1982), Chủ nhiệm Câu lạc bộ, chia sẻ:

“Trước kia, nhiều bài dân ca hay điệu múa truyền thống không còn được lớp trẻ quan tâm. Nhưng từ khi có câu lạc bộ, chúng tôi có nơi gặp gỡ, chia sẻ, cùng nhau gìn giữ những nét đẹp ấy. Mỗi tháng, câu lạc bộ sinh hoạt ít nhất một lần, có khi thường xuyên hơn nếu chuẩn bị cho các hoạt động giao lưu hay lễ hội.”

Trong các buổi sinh hoạt, những nghệ nhân cao tuổi như ông Hoàng Văn Dùng (sinh năm 1958) – người gắn bó cả đời với tiếng khèn Mông – trực tiếp truyền dạy kỹ năng thổi khèn, cách múa khèn và hát dân ca cho lớp trẻ. Ông tâm sự:“Khèn Mông không dễ học. Muốn thổi được khèn phải biết giữ hơi, điều khiển ngón tay nhịp nhàng. Tôi chỉ mong các cháu nhỏ có thể học được và tiếp nối văn hóa của cha ông.”

Không chỉ dựa vào sự nhiệt huyết của cộng đồng, câu lạc bộ còn nhận được hỗ trợ từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Năm 2023, câu lạc bộ được trao 20 bộ trang phục truyền thống và 4 chiếc khèn Mông, giúp tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức các buổi biểu diễn, phục dựng lễ hội và truyền dạy văn hóa cho thanh thiếu niên.

Ông Đỗ Thanh Bình, Trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội xã Vô Tranh, cho biết: “Bảo tồn di sản văn hóa là nhiệm vụ lâu dài. Với đồng bào Mông, việc giữ gìn những giá trị như tiếng nói, trang phục, âm nhạc hay phong tục không chỉ giúp bảo vệ bản sắc mà còn là nền tảng cho phát triển du lịch cộng đồng, thúc đẩy kinh tế văn hóa – xã hội bền vững.”

Các thành viên Câu lạc bộ giới thiệu trang phục truyền thống được hỗ trợ từ Dự án 6 – Chương trình MTQG 1719 tại xóm Phú Thọ, xã Vô Tranh

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Mông tại Vô Tranh vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một phần do điều kiện kinh tế của đồng bào còn hạn chế, nhiều gia đình phải tập trung cho sinh kế nên thời gian và nguồn lực dành cho sinh hoạt văn hóa còn ít. Bên cạnh đó, đội ngũ nghệ nhân có khả năng truyền dạy ngày càng lớn tuổi, trong khi thế hệ kế cận chưa được đào tạo bài bản. Việc mở lớp dạy khèn, múa, hát cần có nguồn kinh phí ổn định và chính sách hỗ trợ cụ thể từ các cấp chính quyền.

Tuy vậy, câu chuyện ở xóm Phú Thọ cho thấy rằng, bảo tồn văn hóa không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà cần bắt đầu từ chính cộng đồng – những người trực tiếp sống, thực hành và nuôi dưỡng văn hóa mỗi ngày. Tiếng khèn, điệu múa, lời dân ca của người Mông không chỉ là âm thanh vang vọng giữa núi rừng mà còn là tiếng nói của quá khứ vọng về hiện tại, là sợi dây kết nối các thế hệ, gắn bó con người với bản làng, với cội nguồn dân tộc.

Việc phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mông ở Vô Tranh là minh chứng sinh động cho thấy: khi người dân thực sự chủ động, được tạo điều kiện, được khích lệ và đồng hành, bản sắc văn hóa không những không bị mai một mà còn có thể lan tỏa mạnh mẽ, trở thành nguồn lực thúc đẩy sự phát triển bền vững tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Tiếng khèn vang giữa núi rừng, điệu múa rộn ràng trong những dịp sinh hoạt hay lễ hội là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Mông trên vùng đất Vô Tranh. Khi cộng đồng chủ động, chính quyền đồng hành và các chương trình hỗ trợ triển khai đúng hướng, những giá trị truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.

Câu lạc bộ văn hóa không chỉ mang lại không gian sinh hoạt văn hóa cho cộng đồng mà còn góp phần nâng cao nhận thức của lớp trẻ về bản sắc dân tộc, tạo ra thế hệ kế thừa văn hóa Mông giàu nhiệt huyết, gắn bó với quê hương. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc bảo tồn văn hóa không phải là nhiệm vụ đơn lẻ mà là kết quả của sự đồng hành giữa cộng đồng, chính quyền và các chính sách hỗ trợ đúng hướng.