Tháng 9 - 10 là mùa thu hoạch hạt dẻ. Quả dẻ chín có đường nứt ở vỏ ngoài, bên trong vỏ có từ 1 đến 3 hạt. Do bề ngoài vỏ có gai nên người dân mang cây gắp vào vườn nhặt trái, có thể tách hạt tại chỗ hoặc mang trái về nhà để bóc tách.

Những cánh rừng dẻ cổ thụ, với tuổi đời hàng trăm năm, mọc tự nhiên trên các sườn núi đá vôi, đã trở thành một phần không thể thiếu của cảnh quan Cao Bằng. Cây dẻ đã gắn bó mật thiết với đời sống của người dân nơi đây từ bao đời nay. Hạt dẻ Cao Bằng được trồng chủ yếu ở các huyện Trùng Khánh, Hà Quảng, Nguyên Bình, Bảo Lạc, nơi có điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng đặc biệt phù hợp cho sự phát triển của loại cây này. Cây dẻ là loại cây thân gỗ lớn, có thể cao tới 20-30 mét, với vỏ cây màu xám, nứt nẻ và lá dẻ hình răng cưa. Hoa dẻ nhỏ, màu vàng nhạt, mọc thành cụm, tạo nên một vẻ đẹp giản dị nhưng không kém phần quyến rũ. Quả dẻ có dạng hình cầu, được bao bọc bởi lớp vỏ gai bên ngoài. Khi chín, lớp vỏ gai này tự nứt ra, để lộ những hạt dẻ màu nâu bóng, căng tròn.

Hạt dẻ Cao Bằng mang những đặc điểm riêng biệt, tạo nên sự khác biệt so với hạt dẻ ở các vùng khác. Hạt thường có hình tròn hoặc hơi dẹt, kích thước vừa phải, không quá to cũng không quá nhỏ. Vỏ hạt dẻ có màu nâu bóng, bên trong nhân màu vàng nhạt. Hương vị của hạt dẻ Cao Bằng là sự kết hợp hài hòa giữa vị ngọt bùi, béo ngậy và hương thơm đặc trưng, càng thêm hấp dẫn khi được rang hoặc nướng. Hạt dẻ Cao Bằng cũng nổi tiếng với độ dẻo vừa phải, không bị khô cứng hay quá nhão, tạo cảm giác ngon miệng khi thưởng thức. Những đặc điểm này được tạo nên bởi sự kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm giống dẻ địa phương, điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng đặc biệt của vùng đất Cao Bằng.

Không chỉ là một món ăn ngon, hạt dẻ còn là một nguồn dinh dưỡng quý giá. Hạt dẻ chứa nhiều carbohydrate, cung cấp năng lượng dồi dào cho cơ thể. Ngoài ra, hạt dẻ còn chứa một lượng protein đáng kể, cần thiết cho sự phát triển và phục hồi của cơ thể. Chất xơ trong hạt dẻ giúp cải thiện hệ tiêu hóa và ngăn ngừa táo bón. Hạt dẻ cũng là nguồn cung cấp vitamin và khoáng chất quan trọng như vitamin C, vitamin B6, kali, magie, sắt… Nhờ những giá trị dinh dưỡng này, hạt dẻ mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, bao gồm cung cấp năng lượng, tốt cho tim mạch, tăng cường hệ miễn dịch và hỗ trợ tiêu hóa.

Hạt dẻ Cao Bằng có thể được chế biến thành nhiều món ăn khác nhau, nhưng phổ biến nhất là rang hoặc nướng. Hạt dẻ rang thường được rang trong chảo gang hoặc nồi đất trên lửa nhỏ, cần đảo đều tay để hạt chín đều và không bị cháy. Hạt dẻ nướng có thể được nướng trong lò nướng hoặc trên bếp than, cần chú ý nhiệt độ và thời gian để hạt chín đều và không bị khô. Ngoài ra, hạt dẻ còn được chế biến thành các món ăn khác như chè hạt dẻ, bánh hạt dẻ, súp hạt dẻ… mang đến sự đa dạng trong ẩm thực.

Hạt dẻ không chỉ là một món ăn mà còn là một phần quan trọng trong văn hóa của người dân Cao Bằng. Vào mùa thu, khi những cánh rừng dẻ chuyển sang màu vàng, người dân lại nô nức vào rừng thu hoạch hạt dẻ. Hạt dẻ được dùng để ăn tươi, chế biến thành các món ăn trong gia đình, hoặc mang đi bán ở chợ, tạo nên một nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng. Hạt dẻ cũng là một món quà quý giá mà người dân Cao Bằng thường dùng để biếu tặng người thân, bạn bè, thể hiện tình cảm và sự quý trọng. Trong các dịp lễ tết, hạt dẻ là một món ăn không thể thiếu trên bàn tiệc, góp phần tạo nên không khí ấm cúng và sum vầy.

Mặc dù tiềm năng phát triển của hạt dẻ Cao Bằng là rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu về các sản phẩm nông sản sạch và tự nhiên ngày càng tăng, nhưng vẫn còn một số thách thức cần được giải quyết. Sản lượng hạt dẻ còn hạn chế do diện tích trồng dẻ chưa được mở rộng và còn phụ thuộc nhiều vào tự nhiên. Kỹ thuật canh tác và chế biến còn lạc hậu, chưa áp dụng nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật. Thương hiệu hạt dẻ Cao Bằng cũng chưa được quảng bá rộng rãi đến người tiêu dùng.

Để phát triển bền vững hạt dẻ Cao Bằng, cần có những giải pháp đồng bộ, bao gồm việc mở rộng diện tích trồng dẻ, áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, đầu tư vào công nghệ chế biến để nâng cao chất lượng sản phẩm và đa dạng hóa các sản phẩm từ hạt dẻ, xây dựng thương hiệu mạnh mẽ và quảng bá sản phẩm đến người tiêu dùng trong và ngoài nước, cũng như phát triển du lịch sinh thái kết hợp với trải nghiệm thu hoạch và chế biến hạt dẻ để thu hút du khách.

Hạt dẻ Cao Bằng là một đặc sản quý giá của núi rừng, mang trong mình hương vị đặc trưng và giá trị văn hóa sâu sắc. Việc bảo tồn và phát triển hạt dẻ Cao Bằng không chỉ góp phần nâng cao đời sống của người dân địa phương mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch bền vững. Hy vọng rằng, với những nỗ lực không ngừng, hạt dẻ Cao Bằng sẽ ngày càng khẳng định được vị thế trên thị trường và trở thành một thương hiệu nông sản nổi tiếng của Việt Nam./.