Tác giả tại Đồi chè Đập đá, thuộc xã La Bằng (mới).

Nguyễn Thị Hải là người sinh ra và lớn lên ở La Bằng. Từ bé chị đã theo cha mẹ ra nương hái chè. Lớn lên đi lấy chồng, nhà nghèo nên chỉ được ăn một bát cơm/ ngày, ngày đi hái chè, đêm bố mẹ giao cho vợ chồng phải sao được 7 lạng chè. Nhiều lần bị cảm ngay trên đồi chè. Biết bao cơ cực. Cũng là duyên phận khi được gặp một ông cụ người dân tộc và đi làm chè với ông, từ đó học được bí quyết.

Tôi nhận ra ở “cô gái hái chè” ngày xưa có tuổi thơ lớn lên cùng chè, tình yêu đôi lứa cũng từ chè, cuộc đời thay đổi nhờ chè. Người phụ này có khuôn mặt nhân hậu, có tình yêu đặc biệt với chè.

La Bằng quê chị hôm nay là một trong những vùng chè đặc sản nổi tiếng có diện tích khoảng 400ha. Ít ai biết rằng mới chỉ hơn một thập kỷ về trước cái tên “Chè La Bằng” hoàn toàn lạ lẫm với người tiêu dùng. Cách đây 20 năm, HTX chè La Bằng ra đời, “thuyền trưởng” là Nguyễn Thị Hải là người dẫn dắt.

Khi mới thành lập, HTX chè La Bằng có 13 thành viên. Tôi luôn trăn trở, sản xuất ra sản phẩm có chất lượng không chỉ mang lại hiệu quả cho HTX mà còn vì sức khỏe của cộng đồng. Bởi vậy, năm 2007, HTX chuyển từ sản xuất thủ công, theo quy trình thông thường sang áp dụng sản xuất theo tiêu chuẩn VietGap, đúng các quy trình kỹ thuật từ việc chăm sóc, chế biến, bảo quản chè. Đồng thời, áp dụng chương trình đánh giá, phân loại sản phẩm theo các tiêu chí về chất lượng, an toàn và nguồn gốc xuất xứ (OCOP).

Chị kể, với người trồng chè, không có gì quan trọng hơn bằng “thực nghiệm” ngay trên đồi chè, không có gì thuyết phục hơn hiệu quả lao động. Từ sử dụng có chứng nhận làm chè hữu cơ, áp dụng VietGap, sản phẩm trà của La Bằng ngày càng được các tổ chức, người tiêu dùng đánh giá cao, tiêu thụ nhanh hơn, lớn hơn, giá cao hơn, lợi nhuận hơn.

Bây giờ thì HTX La Bằng có 15 thành viên, liên kết với gần 200 hộ dân sản xuất chè để bảo đảm nguồn nguyên liệu. Hợp tác xã có nhiều sản phẩm trà chất lượng cao, nhất là Đinh Tâm Trà, Thanh Hải Trà, mẫu mã đẹp danh thơm đã lan tỏa trong và ngoài nước.

*

* *

Trà Thái Nguyên nổi tiếng nhưng hiện tại, "Trà Thái Nguyên" chưa được công nhận là một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Riêng "Tri thức trồng và chế biến Chè Tân Cương", đã được công nhận là DSVH phi vật thể quốc gia (Quyết định số 240/QĐ-BVHTTDL, ngày 14/2/2023 của Bộ VHTT&DL). Điều này cho thấy tầm quan trọng của trà trong văn hóa địa phương. Dù chưa được công nhận DSVH, nhưng Trà Thái Nguyên là một phần không thể thiếu trong đời sống, sinh hoạt, và văn hóa của người dân Thái Nguyên.

Đối với cây chè Thái Nguyên cũng cần nói thêm rằng, sau khi phát hiện ra quần thể cây chè cổ tại khu vực núi Bóng, xã Minh Tiến, huyện Đại Từ (cũ) - nay thuộc xã Đức Lương (Thái Nguyên), tỉnh đã đề ra giải pháp lập hồ sơ trình Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, công nhận cây chè cổ Thái Nguyên là “Cây di sản Việt Nam” (tại Nghị quyết chuyên đề về phát triển ngành chè giai đoạn 2025 – 2030).

Quần thể chè cổ này nằm ở độ cao từ 600m đến 800m so với mực nước biển, khu vực này hiện có khoảng 30 cây chè cổ thụ, đường kính gốc khoảng 30 - 40 cm, cao từ 25 - 30m, có tuổi đời lên đến trên 300 năm, được cho là đã tồn tại từ sau thời nhà Mạc (khoảng thế kỷ XVII).

Gần đây, xã La Bằng cũng phát hiện ra quần thể khoảng 20 cây chè có chu vi gốc từ 80 đến 150cm, ước tính có tuổi đời hàng trăm năm ở núi Bóng - “mái Đông” Vườn quốc gia Tam Đảo.

Câu chuyện về hành trình tìm ra chè cổ núi Bóng được tính khởi đầu từ năm 2009. Trong một lần đi kiểm tra lâm phần, ông Hoàng Văn Hòa phát hiện ra hoa chè rụng dưới một thân cây cổ thụ. Ông báo cáo về các cơ quan chức năng huyện Đồng Hỷ (cũ), Phòng Nông nghiệp huyện có cử tổ công tác thám sát, nhưng rồi do không được “ưu tiên” để ý nên rơi vào quên lãng.

Quên lãng nhưng truyền khẩu thì trường tồn. Câu chuyện cây trà chè cổ núi Bóng liên quan đến phế tích thành nhà Mạc thì cứ râm ran, trở thành động lực thôi thúc người yêu chè.

Triều Mạc, một triều đại phong kiến chỉ có 66 năm trị vì, theo chính sử nhưng lại có nhiều dấu ấn về văn hóa, khoa cử, cộng thêm rất nhiều những ẩn số trong lịch sử. Vĩnh Phúc (nay là Phú Thọ) nơi có “mái nhà chung” là Tam Đảo với Thái Nguyên, địa phương đã tìm ra những di sản có giá trị. Lời đồn đoán không phải là thiếu cơ sở.

Ngày 3/3/2023 đích thân em dẫn đầu đoàn gần 10 người có đủ thành viên đại diện cho Hội chè tỉnh, Liên minh Hợp tác xã Thái Nguyên, Chi hội Nông nghiệp hữu cơ Trường Đại học Nông lâm (Đại học Thái Nguyên) trực chỉ núi Bóng tiến bước. Trăm nghe không bằng một thấy. Phải đến nơi mục sở thị đã, chị Nguyễn Thị Hải cho biết.

Nhà văn hóa Lưu Quang 1, xã Minh Tiến (nay là xã Đức Lương) rộn rã niềm vui. Ai cũng hy vọng về những điều mới mẻ của chuyến “ngược núi” này. Dẫn đường cho Đoàn là “vua rừng” Nguyễn Văn Thụy – trưởng thôn Lưu Quang 5 và 10 thợ rừng Minh Tiến, cả đời bước chân chỉ lên rừng.

Mọi hy vọng đổ dồn về anh Thụy, dân tộc Tày, con của một gia đình bốc thuốc Nam. Ngay từ lúc mới 13 tuổi anh ấy đã theo cha lên rừng săn thuốc. Năm anh Thụy 20 tuổi đã thông thuộc mọi ngóc ngách trên núi Hồng – núi Bóng, thậm chí còn biết đường rừng sang cả Tuyên Quang, Phú Thọ...Nguyễn Thị Hải nhớ lại.

Những năm tháng ấy, cha con Nguyễn Văn Thụy đã chặt vầu làm thang, leo lên những cây chè thẳng đứng hái búp. Cuộc “hành quân” lần ấy của Đoàn “thám hiểm” chè phải xuyên qua 8km rừng đặc dụng, hết hơn 4 giờ, tắm mưa rừng, chân dẫm lên vắt, trước mắt mù sương Tam Đảo.

Trời chẳng phụ lòng người, gian nan đầu hàng ý chí. Tại độ cao 690m so với mực nước biển, Đoàn phát hiện ra hàng loạt cây chè cổ thụ, chu vi gốc khoảng 90 – 100cm, cao hơn 20m. Tại độ cao 740m, Đoàn tìm thấy một cây to nhất, chu vi đạt 160m.

Theo chị Hải, “vua rừng” Minh Tiến, nói với Đoàn, anh từng leo lên hái lá về làm cao chè, hái búp về sao chè, ước cao khoảng 30m. “Anh Tiến tính được rằng, từ đời kị rồi đến cụ, ông, bố và đến anh ta, thì đời chè đã qua 5 đời người, tức thọ khoảng 300 năm”.

Chị Nguyễn Thị Hải cho tôi xem một số tấm hình từ chuyên đi ấy. Tôi lặng ngắm bức ảnh cả Đoàn dừng lại thắp hương làm lễ “nhập rừng’ trước cây chè cao 30m, mà “vua rừng” Minh Tiến quả quyết cổ nhất trong số 20 cây chè cổ thụ. Tất cả thành kính, tâm linh. Nơi đó không xa cao điểm 851, gọi là đỉnh núi Bóng, nơi tiếng gà sáng 3 huyện Định Hóa, Đại Từ (cũ) của Thái Nguyên và Sơn Dương (cũ) của Tuyên Quang đều nghe.

Theo Chủ tịch Hợp tác xã chè La Lằng, Nguyễn Thị Hải, kết quả đánh giá ban đầu cho thấy, các cây chè này có nhiều đặc điểm tương đồng với dòng chè Shan quý. Theo chị, quần thể này cũng đang được lập hồ sơ trình Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận “Cây Di sản Việt Nam”.

Như vậy, cây chè ngày càng có địa vị mới, không chỉ là “Trăm năm Đệ nhất danh trà” mà còn gắn với du lịch sinh thái, du lịch di sản, du lịch trải nghiệm. Biết đâu, đến một ngày này đó, việc tổ chức lữ hành tham quan quần thể chè cổ ở Đức Lương, La Bằng?

*

* *

Hái chè ở Trại Cài.

Tôi lang thang ở các vùng chè Thái Nguyên, nhận ra sự tảo tần, thơm thảo của người phụ nữ. Công lao chăm sóc, hái chè, chế biến...chủ yếu trên tay họ. Điều tôi ngạc nhiên, không riêng HTX Chè La Bằng mà các HTC Chè khác như Hảo Đạt, Sơn Dung, Tân Hương, Trung du Tân Cương, Nhật Thứ...người “đứng mũi chịu sào” đều là phụ nữ.

Thái Nguyên có bốn vùng trồng chè nổi tiếng là: Tân Cương, La Bằng, Trại Cài và Khe Cốc được mệnh danh là “Tứ đại danh trà” đất Thái Nguyên. Đây chính là các vùng nguyên liệu để sản xuất ra những sản phẩm chè đặc sản nổi tiếng và đã được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Chị Nguyễn Thị Hải, nói với tôi, thường mỗi gia đình ở đây đều có vườn chè, lò sấy riêng và chủ hộ đóng rất nhiều vai khác nhau như: người nông dân cần cù khi trồng và chăm sóc cây chè, người công nhân giỏi khi chế biến và một thương nhân khi bán hàng. Mỗi một vùng, mỗi một nhà đều có hương vị trà khác nhau với các bí quyết riêng. Chị giải thích cặn kẽ từ đặc điểm của đất, nhiệt độ bình quân trong năm, tức là thổ nhưỡng đặt biệt của vùng đất Thái Nguyên làm nên hương vị trà đặt biệt. Người làm chè Thái Nguyên đã biết sử dụng các phương pháp tự nhiên như phân ủ, các loại phân hữu cơ, kiểm soát sâu bệnh bằng các biện pháp sinh học, và duy trì sự cân bằng sinh thái cho vườn chè. “Mình uống như thế nào thi làm chè, bán cho khách thế ấy”, tôi nhớ mãi câu nói của anh nông dân Nguyễn Đức Đeng ở Trại Cài.

Trà Thái Nguyên là biểu tượng cho trà phía Bắc với hình ảnh những cánh búp chè xanh đen, những cánh trà móc câu sau khi sao khô nhỏ cong, nhai giòn rụm, khi pha nước xanh sánh và quyện hương cốm có vị hậu ngọt. Tất cả làm nên “Trăm năm đệ nhất danh trà”.

Đến năm 2025, sau hợp nhất, tỉnh Thái Nguyên có gần 24.000 ha chè, trong đó diện tích chè cho sản phẩm gần 23.000 ha, năng suất sản lượng chè bình quân đạt gần 180 tạ/ha; có 207 sản phẩm trà sau chế biến đều được chứng nhận OCOP từ 3 - 5 sao. Tỉnh đang phấn đấu tổng giá trị sản phẩm thu được từ cây chè đến năm 2030 đạt 25 nghìn tỷ đồng (tương đương 1 tỷ USD).

Chủ nhiệm HTX Chè Hảo Đạt, Bùi Thanh Hảo phấn khởi khi nhắc lại chuyến thăm của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng (10/01/2023). Chủ tịch HĐQT HTX Chè La Bằng, Nguyễn Thị Hải bây giờ vẫn không quên lần sản phẩm “Đinh Tâm trà” được chọn làm quà tặng 21 nguyên thủ các quốc gia tham dự Hội nghị cấp cao APEC tổ chức tại TP. Đà Nẵng (năm 2017).

Đấy là kết quả của 11 năm phấn đấu của La Bằng, chứ không phải ngày một, ngày hai. Cho đến giờ em vẫn chưa tin có ngày chè La Bằng được đi xa đến thế. Đúng là một giấc mơ.

Chị nâng niu những tấm hình trà đựng trong hộp tre ép, khắc chữ bằng bút lửa, trang nhã, thân thiện với môi trường, lại mang cốt cách và tâm hồn Việt Nam. Như vậy là trà Thái Nguyên đã trở thành “sứ giả văn hóa” trong quan hệ quốc tế, thời hội nhập ngày càng sâu rộng, thời chuỗi giá trị toàn cầu.

Tôi mang niềm vui về Hà Nội, trong một sáng mùa thu mưa gió. Trong tâm trí tôi vang lên ca từ bài hát “Cô gái hái chè Thái Nguyên”. Phía sau lưng tôi, những đồi chè bạt ngàn, trùng điệp, vươn lên...