Mạng xã hội và mặt trái của thực phẩm bẩn

Nhiều món ăn trở thành “hiện tượng mạng” nhờ clip triệu view, trước khi chất lượng thật được kiểm chứng.

Khi thời đại công nghệ 4.0 ngày càng phát triển, mạng xã hội được kỳ vọng sẽ giúp người tiêu dùng tiếp cận thông tin nhanh hơn, đa chiều hơn. Nhưng chính ở nơi ấy, thực phẩm và ẩm thực lại đang trở thành một trong những lĩnh vực bị thao túng niềm tin mạnh nhất. Một clip vài chục giây, một livestream có gương mặt quen thuộc, một bài review với hình ảnh bắt mắt có thể đẩy doanh số bán hàng lên hàng nghìn đơn chỉ sau một đêm. Bởi người tiêu dùng đặt niềm tin vào cảm giác đã được kiểm chứng, hay đã có người trải nghiệm, và hơn hết là có người nổi tiếng bảo chứng. Khi niềm tin bị thương mại hóa, cái “bẩn” không chỉ nằm trong thực phẩm, mà còn nằm trong lớp thông tin bao quanh thực phẩm ấy.

Khi quảng cáo “ảo” khoác áo niềm tin

Một trong những mặt trái dễ thấy nhất của mạng xã hội hiện nay là quảng cáo sai sự thật. Không ít người nổi tiếng, KOL,KOC đã biến sức ảnh hưởng của mình thành công cụ thương mại, trong đó các mặt hàng thực phẩm, đặc biệt là sữa, bánh kẹo, thực phẩm chức năng,… là nhóm hàng xuất hiện dày đặc. Điều đáng lo là mức độ “ảo” không chỉ dừng ở lời khen quá tay, mà nhiều trường hợp đã chạm thẳng vào ranh giới pháp luật.

Tháng 4/2025, tại họp báo thường kỳ quý I của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đại diện Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử cho biết BTV Quang Minh bị xử phạt 37,5 triệu đồng và MC Vân Hugo 70 triệu đồng vì quảng cáo sai về sản phẩm sữa, với hành vi quảng cáo không đúng nội dung sản phẩm đã công bố, gây nhầm lẫn về chất lượng và công dụng.

Đến tháng 7/2025, MC Hoàng Linh bị xử phạt 107,5 triệu đồng vì ba hành vi sai phạm trong quảng cáo sản phẩm dinh dưỡng HIUP 27, gồm gây nhầm lẫn về công dụng, quảng cáo không phù hợp hồ sơ công bố và sử dụng tên bác sĩ trong quảng cáo; kèm theo đó là biện pháp buộc tháo gỡ, xóa quảng cáo và cải chính thông tin. Trường hợp này cho thấy pháp luật đã không còn xem quảng cáo sai trên mạng là chuyện “nói quá cho vui”.

Nhiều thực phẩm trở thành “hiện tượng mạng” nhờ phiên live triệu view, trước khi chất lượng thật được kiểm chứng.

Ông Lê Quang Tự Do, Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử cho rằng, nghệ sĩ quảng cáo sai sự thật phải xin lỗi công chúng và khắc phục lỗi do mình gây ra, nghiêm túc chấp hành các hình thức xử phạt theo quy định của pháp luật và cam kết không được tái phạm.

Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử cho biết, trong quá trình làm việc với các nghệ sĩ, người nổi tiếng, cơ quan chức năng nhận thấy nhận thức của nghệ sĩ về quảng cáo còn chưa cao. Nhiều nghệ sĩ nhận hợp đồng quảng cáo một cách dễ dãi, vô tội vạ, không quan tâm nhiều đến nội dung người quảng cáo cung cấp có đúng, có phù hợp hay không, dẫn đến việc rất dễ vi phạm pháp luật.

Nhưng ở chiều ngược lại, sức hút lợi nhuận vẫn khiến sai phạm tái diễn. Theo Bộ Công an, hiện nay chế tài xử lý còn nhiều bất cập, chưa thật nặng, mức phạt thường là 7,5 triệu đồng chưa đủ sức răn đe, phòng ngừa, trong khi nhiều hợp đồng quảng cáo cho người nổi tiếng có giá trị hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỉ đồng. Khi lợi nhuận thu được lớn hơn rất nhiều so với tiền phạt, vi phạm rất dễ bị coi như một “chi phí kinh doanh”.

Hiện Bộ Công an đang xây dựng dự thảo nghị định mới về phòng, chống tin giả, tin sai sự thật, với đề xuất mức phạt tối đa 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng với tổ chức, kèm các biện pháp như gỡ bỏ nội dung, cải chính, xin lỗi công khai và nộp lại khoản thu lợi bất chính.

Từ ngày 1/1/2026, Luật Quảng cáo sửa đổi sẽ chính thức có hiệu lực, siết trách nhiệm của người nổi tiếng, người có ảnh hưởng khi tham gia quảng cáo trên mạng xã hội, livestream và nền tảng số. Một trong những điểm quan trọng nhất được quy định trong Luật sửa đổi là việc xác định rõ trách nhiệm của người nổi tiếng/người có ảnh hưởng khi tham gia quảng cáo.Theo luật mới, nếu các cá nhân này tham gia quảng cáo sai sự thật, gây thiệt hại, họ có thể bị xử phạt, buộc cải chính hoặc bồi thường.

Trong “ma trận” review ẩm thực, chậm lại một nhịp để kiểm chứng là cách tự vệ cần thiết của người tiêu dùng. Ảnh minh hoạ

“Ẩm thực bẩn” núp bóng review

Nếu quảng cáo sai sự thật là kiểu thao túng niềm tin công khai, thì review ẩm thực trá hình lại là dạng đánh lừa tinh vi hơn. Bởi người xem thường tin review hơn quảng cáo. Họ tin vào cảm giác “người thật việc thật”, tin vào biểu cảm khi nếm món, tin vào cảnh quay đông khách, vào lời khẳng định chắc nịch rằng quán “ngon xuất sắc”, “sạch khỏi bàn”, “đáng tiền khỏi nghĩ”.

Nhưng thực tế lại khác, Do nhận quá nhiều đơn đặt hàng, nên có những người đánh giá ẩm thực chán không muốn ăn, chỉ đến chụp ảnh, nhưng về vẫn viết bài khen nức nở. Theo tìm hiểu của phóng viên, N.T.H (27 tuổi, Hà Nội) là một người đánh giá ẩm thực cho biết “nhiều chủ quán tâm sự với tôi là nhiều bạn đến chỉ chụp ảnh nhoáng một cái rồi về, không hề ăn uống, về vẫn lên bài như bình thường”. Hay có những người bất chấp món ăn không có gì đặc sắc, còn nhiều “điểm trừ” nhưng vẫn viết bài khen nức nở miễn là nhận đủ tiền công.

Hiện nay, nhiều quán ăn đốt tiền cho TikTok, YouTube và các hội nhóm review để nổi nhanh, rồi quay sang cắt giảm chất lượng nguyên liệu để bù chi phí. Người tiêu dùng là bên “lãnh đủ”. Một chủ quán ở Cầu Giấy (Hà Nội) cho rằng đây là mối quan hệ bỏ tiền để quảng cáo, nên quán ngon dở thế nào vẫn có thể được khen nức nở.

Có những trường hợp hệ lụy đi xa hơn cả sự thất vọng. Tháng 6/2025, ghi nhận tại Phú Yên, nhiều người đã nhập viện với triệu chứng ói mửa, đau bụng sau khi ăn buffet ốc theo lời đánh giá của mộtTikToker. Trong một khảo sát nhỏ của phóng viên, 11/12 người trẻ được hỏi thừa nhận thường xem TikTok và tin vào review quán ăn. Khi video ngắn được dùng như “kim chỉ nam” cho ăn uống, một lời khen có cánh đôi khi dẫn thẳng đến rủi ro sức khỏe thật.

Hay trường hợp món ăn lòng xe điếu được một tiktoker tại Hà Nội, đồng thời là chủ quán Lòng với 3 chi nhánh ở Hà Nội và TP.HCM thường xuyên quảng bá và trở thành trend. Món ăn này được mạng xã hội đẩy lên thành “mỹ vị nhân gian”, “của hiếm”, “tiền nào của nấy”, với clip triệu view và hiệu ứng tò mò mạnh mẽ. Nhưng khi nghi vấn về tính xác thực và chất lượng bùng lên, nhiều TikToker từng review phải ẩn clip, giải thích hoặc né tránh.

Trước những ồn ào bủa vây về lòng xe điếu, trong một clip đáp trả, ông N.Q.T khẳng định “chỉ bán hàng tươi, hàng ngon, không dùng chất tẩy, chất bảo quản gây hại”. Anh còn tuyên bố sẽ gửi sản phẩm lòng đi kiểm định chất lượng và thông báo kết quả cho người theo dõi. Tuy nhiên, sau buổi làm việc với cơ quan chức năng ngày 8/5, N.Q.T thừa nhận thông tin về cỗ lòng dài 40 m trong clip trước đây là không chính xác. “Thực ra bộ lòng chỉ hơn 20 m”, anh nói và gửi lời xin lỗi đến người tiêu dùng. Một lần nữa, mạng xã hội không chỉ quảng bá món ăn, mà còn dựng cả câu chuyện để bán niềm tin cho món ăn ấy.

Người nổi tiếng, KOL và các tài khoản review đang nắm trong tay sức ảnh hưởng đủ lớn để định hướng hành vi tiêu dùng. Ảnh minh hoạ

Tự vệ trước “thông tin bẩn”

Điều nguy hiểm nhất của tin giả về thực phẩm là hiếm khi bịa đặt hoàn toàn. Người ta khéo léo sử dụngmột phần sự thật, thêm một chút cắt ghép, một lớp hình ảnh đẹp, một câu khẳng định quá đà, là đủ làm thay đổi bản chất sự việc. Vụ việc liên quan đến kẹo Kera là ví dụ rất rõ, các bên liên quan đã xây dựng kịch bản, quay video vùng nguyên liệu đi thuê để quảng bá gian dối về nguồn gốc, công nghệ sản xuất, hàm lượng chất xơ và công dụng sản phẩm; 56.385 khách hàng đã mua 129.617 hộp, với số tiền thu hơn 17,5 tỉ đồng. Sản phẩm được quảng bá bởi các nhân vật có tầm ảnh hưởng như Quang Linh Vlog, Hằng Du Mục và Hoa hậu Nguyễn Thúc Thùy Tiên, với nhiều video quảng cáo lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Thực tế cái người mua không chỉ là kẹo, mà là câu chuyện được dựng sẵn quanh viên kẹo.

Vậy người tiêu dùng tự bảo vệ mình thế nào? Trước hết là phải chậm lại. Bộ Công an khuyến nghị khi gặp thông tin đáng ngờ trên mạng cần kiểm tra nguồn phát, tên miền, dấu hiệu xác thực của tài khoản, đọc kỹ nội dung để phát hiện lỗi chính tả, chi tiết bất thường, hình ảnh cắt ghép hoặc mốc thời gian sai lệch, rồi đối chiếu với các nguồn chính thống khác trước khi tin và chia sẻ.

Bên cạnh đó, tin giả thường có tiêu đề giật gân, khẳng định tuyệt đối, đánh vào tò mò và cảm xúc; nhiều khi chỉ là thông tin cũ được “xào nấu” lại. Với hình ảnh và video, người dùng càng phải cảnh giác hơn vì tâm lý “mắt thấy tai nghe” rất dễ bị lợi dụng. Ở lĩnh vực ẩm thực, càng nhiều góc quay long lanh, càng nhiều lời tấm tắc, người xem lại càng cần bình tĩnh hơn, hãy tham khảo từ nhiều người dùng để có góc nhìn khách quan.

Nói tóm lại, đừng biến một clip vài chục giây thành căn cứ cuối cùng cho quyết định ăn gì, mua gì. Còn với người làm nội dung, càng có ảnh hưởng càng không thể núp sau hai chữ “trải nghiệm cá nhân” để chối bỏ trách nhiệm. Khi mạng xã hội đã trở thành một nơi để người dùng gửi gắm niềm tin, thì mỗi lời khen sai, mỗi review giả, mỗi quảng cáo “ảo” đều có thể trở thành một dạng phát tán thực phẩm bẩn theo cách mới - không đi từ bếp ra bàn ăn, mà đi từ màn hình vào nhận thức người tiêu dùng.

Kiểm tra đột xuất quán "lòng se điếu dài 40m" gây xôn xao mạng xã hội Ông Ngô Quyền Thế chủ cơ sở “Lòng chát quán” cho biết “thực ra bộ lòng chỉ dài hơn 20 mét”, đồng thời gửi lời ...

Thực phẩm bẩn có thể gây ra những bệnh ung thư nào? Việc sử dụng thực phẩm bẩn trong thời gian dài làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh ung thư trong đó có ung thư ...

Siết chặt vấn nạn thực phẩm bẩn: Không có “vùng cấm”, ngoại lệ trong việc bảo vệ sức khỏe Nhân dân Việc cơ quan Công an liên tiếp khởi tố các vụ án thực phẩm bẩn trong thời gian qua là minh chứng rõ nét cho ...