Để được công nhận là sản phẩm hữu cơ và mang nhãn “chứng nhận hữu cơ” trên bao bì, các cá nhân, tổ chức sản xuất sản phẩm phải vượt qua một quá trình kiểm tra chất lượng nghiêm ngặt.

Yêu cầu tiêu chuẩn nghiêm ngặt và phức tạp, chi phí đầu tư duy trì cao

Một trong những nguyên nhân hàng đầu được chứng nhận hữu cơ khó đạt được là vì các tiêu chuẩn của nó rất nghiêm ngặt và có hệ thống. Tùy theo từng trường hợp mà các tiêu chuẩn này có thể khác nhau, ví dụ như USDA Organic (Mỹ), EU Organic (Liên minh châu Âu), JAS (Nhật Bản) hay tiêu chuẩn PGS Việt Nam. Tuy nhiên, điểm chung giữa các bằng chứng nhận này là yêu cầu loại bỏ hoàn toàn việc sử dụng hóa chất tổng hợp như phân bón hóa học, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, chất kích thích tăng trưởng và các thành phần biến đổi gen (GMO).

Quy trình hữu cơ qua đó còn yêu cầu người sản xuất phải duy trì độ phì nhiêu của đất bằng các biện pháp tự nhiên như luân canh cây trồng, sử dụng phân hữu cơ, và canh tác không xâm hại đến đa dạng sinh học. Đối với chăn nuôi, động vật phải được nuôi bằng công thức ăn hữu cơ, không sử dụng kháng sinh và được chăm sóc theo phương pháp tự nhiên.

Quy trình hữu cơ yêu cầu người sản xuất phải duy trì độ phì nhiêu của đất bằng các biện pháp tự nhiên như luân canh cây trồng, sử dụng phân hữu cơ, và canh tác không xâm hại đến đa dạng sinh học.

Đặc biệt, để đạt được chứng nhận, vùng đất canh tác cần phải trải qua giai đoạn “chuyển đổi” kéo dài từ 2 đến 3 năm, trong đó toàn bộ hoạt động sản xuất phải đóng góp quy trình hữu cơ nhưng chưa được đóng nhãn hữu cơ. Thời gian này mang tính rủi ro ro cao, làm chi phí tăng mà chưa có lợi nhuận từ việc bán sản phẩm với giá hữu cơ.

Bên canh đó, yêu cầu kỹ thuật cũng là yếu quyết định sự thành bại. Không chỉ vậy, chi phí đầu tư cũng là rào cản cho nhiều nông dân và doanh nghiệp e ngại khi theo đuổi chứng nhận hữu cơ. Việc cải thiện đất đai, đầu tư vào hệ thống canh tác, cơ sở vật chất, mua nguyên vật liệu hữu cơ và thiết bị giám sát cũng là một bài toán cần bàn tính và cân nhắc kỹ lưỡng.

Ngoài ra, quá trình đánh giá, kiểm tra và duy trì bằng chứng nhận hữu cơ sẽ mất một khoản cầu chi phí định kỳ. Mỗi năm, các đơn vị sản xuất phải mời tổ chức kiểm chứng độc lập để kiểm tra thực địa, đánh giá hồ sơ, lấy mẫu thử nghiệm đất, nước và sản phẩm. Chi phí này cũng không hề nhỏ, tùy theo quy mô trang trại và loại chứng nhận.

Với các hộ nông dân nhỏ lẻ hoặc các hợp tác xã quy mô nhỏ, chi phí này là một gánh nặng khá lớn, đặc biệt trong bối cảnh đầu ra cho sản phẩm hữu cơ chưa thực sự ổn định và giá bán chưa chắc chắn đảm bảo bù đắp được chi phí sản xuất.

Nhà sản xuất phải viết đầy đủ và chi tiết tất cả các hoạt động liên quan đến trồng trọt và chăn nuôi. Việc sử dụng, phân bón, biện pháp phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch phân loại, vận chuyển, đóng gói…

Quản lý hồ sơ và truy xuất nguồn gốc không hề đơn giản

Một yếu tố bắt buộc trong quá trình chứng minh cơ sở là khả năng truy xuất nguồn gốc được nhân viên kiểm tra tổng hợp. Nhà sản xuất phải viết đầy đủ và chi tiết tất cả các hoạt động liên quan đến trồng trọt và chăn nuôi. Việc sử dụng, phân bón, biện pháp phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch phân loại, vận chuyển, đóng gói… Tất cả những thông tin này cần được lưu trữ đầy đủ để phục vụ công việc kiểm tra kiểm tra theo từng giai đoạn hoặc bất ngờ của tổ chức cung cấp chứng nhận.

Đây là một thử thách đối với hệ thống canh tác tại nông thôn, vốn quen thuộc với phương pháp canh tác kinh nghiệm và thiếu kỹ năng quản lý hồ sơ. Nếu không có sự hỗ trợ từ các chuyên gia hoặc các tổ chức trung gian thì họ rất khó khi phải làm thủ công, từ đó dẫn đến việc khó tổng hơp được rõ ràng cụ thể và báo cáo thường xuyên thông tin nếu được yêu cầu.

Khó kiểm soát yếu tố môi trường, nhận thức chuyên môn còn hạn chế

Một vấn đề nghiêm trọng khó kiểm soát phải nói đến đó là yếu tố môi trường. Sản xuất hữu cơ đòi hỏi môi trường đất, nước, không khí phải sạch, không bị ô nhiễm bởi chất hóa học hoặc kim loại nặng. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều vùng canh tác nằm gần khu vực nông nghiệp truyền thống, nơi thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ sâu vẫn được sử dụng phổ biến. Gió, nước dễ dàng thẩm thấu xuống đất xung quanh có thể làm ô nhiễm lây đến khu vực canh tác hữu cơ, tạo kết quả kiểm nghiệm không đạt yêu cầu.

Do đó, để đảm bảo an toàn, nhiều trang trại phải tìm đến những vùng đất chuyên biệt, đầu tư vào hàng rào chắn sinh học, hệ thống lọc nước và giám sát chất lượng không khí. Điều này làm tăng chi phí sản xuất và hạn chế khả năng mở rộng diện tích hữu cơ tại các khu dân cư đông đúc.

Sản xuất hữu cơ đòi hỏi môi trường đất, nước, không khí phải sạch, không bị ô nhiễm bởi chất hóa học hoặc kim loại nặng.

Canh tác hữu cơ không chỉ là không dùng hóa chất mà là một hệ thống cánh tác tổng hợp hỏi kiến ​​trúc sâu rộng về sinh học, thổ nhưỡng, vi sinh vật, bảo vệ thực vật sinh học và kỹ thuật canh tác bền vững. Tuy nhiên, nhiều nông dân hiện nay vẫn thiếu thông tin và chưa hiểu rõ về khái niệm “hữu cơ”, nhiều nông dân cho rằng chỉ cần bỏ thuốc là chưa thực sự đúng.

Việc vận hành một hệ thống hữu cơ nhu cầu đội ngũ kỹ thuật có chuyên môn để giám sát, tư vấn, kiểm tra chất lượng. Tại Việt Nam, nguồn nhân lực trong lĩnh vực này vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng từ phía doanh nghiệp và hợp tác xã.

Một yếu tố quan trọng khác là đầu ra cho sản phẩm hữu cơ chưa ổn định. Mặc dù người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến thực phẩm sạch hơn, nhưng mức độ nhận thức về sản phẩm hữu cơ vẫn còn hạn chế, đại bộ phận người dân chưa sẵn sàng chi trả mức giá cao hơn cho sản phẩm hữu cơ, đặc biệt là ở nông thôn và vùng sâu vùng xa.

Đầu ra cho sản phẩm hữu cơ chưa ổn định, nhận thức về sản phẩm hữu cơ vẫn còn hạn chế.

Ngoài ra, hiện tượng “hữu cơ giả” và việc kẻ xấu tận dụng nhãn mác “hữu cơ” để lừa dối người tiêu dùng, khiến khách hàng mất niềm tin vào sản phẩm, cũng ảnh hưởng lớn đến doanh thu của các đơn vị làm ăn nghiêm túc thì vẫn còn đang diễn ra thường xuyên, rất khó xử lý triệt để.

Có thể thấy rằng, để đạt được chứng nhận hữu cơ là một quá trình phức tạp, đòi hỏi nhiều yếu tố kỹ thuật, khả năng quản lý, nguồn tài chính vững chắc vàng và cam kết đạo đức từ người sản xuất. Những rào cản từ quy trình chứng nhận, chi phí, môi trường và thị trường tiêu thụ hiện nay không phải ai cũng đủ năng lực và điều kiện để theo đuổi con đường này. Tuy nhiên, đây vẫn là hướng đi vững chắc và cần thiết cho tương lai của nền nông nghiệp sạch, an toàn và thân thiện với môi trường. Để khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ phía các ngành chức năng, tổ chức xã hội và người tiêu dùng, nỗ lực tạo ra một hệ sinh thái thuận lợi giúp nhà sản xuất vượt qua rào cản và phát triển bền vững.