Tháng Mười, đồng Tổng Trường vào độ đẹp nhất trong năm. Lúa chín vàng óng, trải dài tít tắp đến tận chân trời. Mùi lúa mới quyện trong gió thu mát lành, lan khắp không gian, gợi nên cảm giác no đủ và yên bình. Cũng khi ấy, dân làng lại rộn ràng bước vào mùa đánh đó cá rô – mùa của lao động, của niềm vui, và của hương vị quê nhà đậm đà.

Người dân Tổng Trường gánh cá, mang theo ngư cụ giữa khung cảnh non nước Ninh Bình hùng vĩ.

Sáng sớm, khi sương còn giăng mờ trên mặt ruộng, từng tốp người gánh đó tre, đeo giỏ nứa, rảo bước ra đồng. Tiếng nói cười rộn rã hoà cùng tiếng chim véo von giữa trời thu xanh biếc. Nghề đánh đó cá rô đã gắn bó với người dân Tổng Trường như một phần máu thịt – giản dị mà bền bỉ qua bao thế hệ.

Những chiếc đó tre truyền thống, dùng để đánh bắt cá rô trên đồng tại Tổng Trường, Ninh Bình.

Cá rô Tổng Trường vốn là đặc sản quý, từng được tiến vua. Loài cá nhỏ mà tinh tuý ấy sống trong dòng nước mát lành, ăn rong rêu tự nhiên, nên thịt chắc, béo ngậy và thơm nồng hương đồng nội. Người dân vẫn tự hào: “Rô Tổng Trường – nướng lên thơm lừng cả xóm”, một câu nói dân dã mà chứa đựng tình yêu quê sâu nặng.

Mùa này, cá rô vào độ săn mồi mạnh nhất. Chúng ăn côn trùng, phù du, cả hạt thóc ngâm – món khoái khẩu mà người làng gọi đùa là “món đại tiệc của cá”. Khi nước đồng dâng, người dân đặt đó dọc theo các rãnh nước, chỗ cá thường lội. Mỗi chiếc đó tre là một tác phẩm của bàn tay khéo léo – nan tre vót mảnh, uốn hình phễu, đáy rộng, miệng hẹp để cá lọt vào rồi khó thoát ra. Người đặt đó phải “đọc” được dòng nước, biết chỗ cá đi, hiểu hướng gió. Có khi họ ngâm mình giữa ruộng bùn hàng giờ, dõi theo từng gợn sóng, từng tiếng quẫy nhẹ. Đến khi nhấc đó lên, những con cá rô ánh vàng đồng, quẫy nước tung toé – ấy là phần thưởng xứng đáng cho một ngày nhọc nhằn mà hạnh phúc.

Thành quả sau một buổi đặt đó là mẻ cá rô tươi rói giữa mùa lúa chín.

Chiều xuống, khói bếp lam chiều bảng lảng trên mái rạ. Từ những con cá rô tươi rói, người dân khéo tay chế biến đủ món ngon: cá rô rán giòn vàng ươm, da phồng rộp, thịt săn chắc, thơm lừng; cá rô nướng rơm dậy hương ngọt ngào lan khắp xóm nhỏ. Ở Ninh Bình, món cá rô kho quả gáo – một loại quả chua chát đặc trưng vùng này – hay ruốc cá rô Tổng Trường từng được cung tiến ba đời vua, vẫn là niềm tự hào ẩm thực. Còn cá rô kho tương thì đậm đà hồn quê: tương bần, riềng, gừng, mắm ngon, kho liu riu đến khi nước sánh, thịt cá ngấm đậm vị mặn mòi đồng nội. Ai thích vị thanh thì chọn canh cá rô nấu cải xanh – vị ngọt mát của cá, cay nhẹ của gừng, chan ấm cả lòng người ăn.

Niềm vui của người dân nơi đây mùa đánh cá - mộc mạc, đậm hồn quê vùng chiêm trũng.

Với người dân Ninh Bình, mùa đánh đó cá rô không chỉ là mùa mưu sinh, mà còn là mùa ký ức. Tiếng quẫy nước của cá, tiếng cười nói rộn rã trên cánh đồng mỗi sớm mai – tất cả như in hằn trong tâm khảm. Ai từng lớn lên bên đồng Tổng Trường đều nhớ mùi bùn non ngai ngái, dòng nước ruộng mát lạnh, và niềm vui vỡ oà khi nhấc được một đó cá đầy. Mỗi món cá rô không chỉ ngon ở vị, mà còn đậm đà tình quê, tình người – thứ tình cảm mộc mạc mà bền lâu như chính đất và người nơi vùng chiêm trũng này.

Và rồi, dẫu có đi xa, sống giữa phố thị ồn ào, người con Ninh Bình vẫn chợt bâng khuâng khi nghe ai đó nhắc đến “mùa đó cá rô”. Bởi trong hương khói lam chiều, trong vị cá rô rán giòn trên mâm cơm mẹ, vẫn còn nguyên một miền quê yên ả – nơi mỗi mẻ cá không chỉ là sản vật, mà là hồn cốt quê hương…