Tín chỉ carbon - “chìa khóa vàng” cho nông nghiệp hữu cơ - Bài 1: “Mỏ vàng mới” trên đồng ruộng

Tại Hội nghị Tổng kết công tác năm 2025 và Triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức ngày 31/12 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính chỉ đạo: "Nông nghiệp vẫn là trụ đỡ, nhưng phải số hóa, phải hiện đại hóa, công nghiệp hóa, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh".

Từ “tư duy sản lượng” đến “tư duy giá trị xanh”

Trong suốt nhiều thập kỷ, thước đo thành công của ngành nông nghiệp Việt Nam là kim ngạch xuất khẩu và sản lượng hàng triệu tấn. Tuy nhiên, cái giá phải trả cho những con số ấn tượng đó thường là sự suy kiệt của tài nguyên đất và phát thải khí nhà kính từ phân bón hóa học. Bước sang năm 2025, dưới áp lực từ các hàng rào thuế quan carbon của EU (CBAM) và cam kết Net Zero vào năm 2050, định nghĩa về “năng suất” đã thay đổi hoàn toàn.

NNHC vốn từng bị coi là “cuộc chơi xa xỉ” của những người yêu môi trường, nay đã trở thành trung tâm của bài toán kinh tế mới. Tại Đại hội Thế giới về Các Huyện NNHC (ODWC) lần thứ 3 diễn ra tại thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc) tổ chức vào cuối tháng 8/2025, các chuyên gia đã thống nhất một quan điểm: “NNHC chính là phương thức canh tác có khả năng giảm phát thải và lưu giữ carbon tốt nhất”.

Tiếp theo, Hội nghị Hữu cơ châu Á (Organic Asia Congress-OAC) lần thứ 8 năm 2025 do Hiệp hội NNHC Việt Nam phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức từ ngày 17-19/9 tại tỉnh Ninh Bình cũng là một “điểm nhấn” quan trọng của ngành nông nghiệp khi thu hút gần 600 đại biểu tham dự, trong đó có khách quốc tế đến từ 33 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và tổ chức phát triển nông nghiệp.

TSKH Hà Phúc Mịch - Chủ tịch Hiệp hội NNHC Việt Nam phát biểu tại Hội nghị Hữu cơ Châu Á lần thứ 8.

Giờ đây, người nông dân không chỉ là người sản xuất thực phẩm, họ chính là những “người thu hoạch carbon”. Năm 2025 ghi nhận bước chuyển mình lịch sử: Những cánh đồng hữu cơ không còn chỉ bán ra những ký gạo, bó rau sạch, mà bắt đầu thu về những “đồng ngoại tệ xanh” từ thị trường tín chỉ carbon.

Theo báo cáo cập nhật thị trường carbon tại Việt Nam quý III/2025, giá một tín chỉ carbon từ các dự án nông nghiệp bền vững tại thị trường tự nguyện đã chạm mốc 12 - 15 USD/tín chỉ, tăng gần 40% so với giai đoạn 2023. Đây là một con số “biết nói”. Nếu một héc-ta lúa hữu cơ có thể giảm phát thải và lưu giữ được khoảng 5-10 tấn CO2 mỗi năm, người nông dân có thể thu thêm vài triệu đến chục triệu đồng mà chưa cần bán bất kỳ hạt gạo nào.

Tín chỉ Carbon: “Mỏ vàng mới” trên đồng ruộng

Điểm mấu chốt của NNHC nằm ở lớp đất trồng. Khác với canh tác truyền thống làm đất bị chai lỳ và “nhả” carbon ra khí quyển, canh tác hữu cơ tập trung vào việc bồi hoàn mùn và vi sinh vật.

Số liệu từ Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam năm 2025 cho thấ, đất tại các trang trại hữu cơ có hàm lượng carbon hữu cơ cao hơn từ 25-30% so với đất canh tác hóa học. Những lớp mùn dày này đóng vai trò như một ‘miếng bọt biển’ khổng lồ, vừa giữ nước chống hạn, vừa giữ chặt carbon dưới lòng đất hàng chục năm.

Việc chuyển đổi sang hữu cơ không chỉ giúp doanh nghiệp nông nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe vào thị trường châu Âu (vốn bắt đầu áp dụng nghiêm ngặt các chỉ số dấu chân carbon vào năm 2025), mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh tuyệt đối. Một sản phẩm hữu cơ có chứng nhận “Low Carbon” - Phát thải thấp đang có giá bán cao hơn 20% so với sản phẩm hữu cơ thông thường tại các siêu thị ở Đức hay Pháp.

Việt Nam có nhiều tiềm năng với các dự án tín chỉ carbon trong lĩnh vực nông nghiệp.

Tuy nhiên, “mỏ vàng” carbon không dễ khai thác nếu thiếu đi công nghệ. Một trong những điểm nhấn của năm 2025 là sự bùng nổ của các giải pháp công nghệ trong việc đo đạc, báo cáo và thẩm định. Việc số hóa không chỉ giúp bán tín chỉ carbon mà còn giúp quản trị trang trại hiệu quả hơn. Khi dữ liệu được liên thông, các tổ chức chứng nhận quốc tế có thể kiểm chứng “độ sạch” và “độ xanh” của trang trại từ xa, giúp giảm 50% chi phí kiểm định so với phương pháp truyền thống.

Dù tiềm năng là rất lớn, nhưng con đường biến NNHC thành “công nghiệp carbon” vẫn còn đó những rào cản. Thứ nhất là quy mô sản xuất còn manh mún. Một hộ nông dân vài sào đất không thể đứng ra bán tín chỉ carbon vì chi phí thẩm định quá lớn. Do đó, vai trò của HTX và sự liên kết của các “đầu tàu” doanh nghiệp là yếu tố sống còn.

Thứ hai, khung pháp lý cho sàn giao dịch tín chỉ carbon trong nước dù đã vận hành thử nghiệm từ năm 2025 nhưng vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện về cơ chế tài chính và thuế. Người nông dân cần được hướng dẫn cụ thể hơn về việc ai sẽ là người đại diện họ đứng ra giao dịch và quyền lợi sẽ được phân chia như thế nào.

Tại Diễn đàn Nông nghiệp 2025 với chủ đề "thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp” vào trung tuần tháng 7, các nhà hoạch định chính sách đã nhấn mạnh: “Chúng ta không nên nhìn tín chỉ carbon như một khoản trợ cấp, mà phải coi đó là một sản phẩm hàng hóa đặc biệt của ngành nông nghiệp hiện đại”.

Trở lại với câu nói của Thủ tướng Phạm Minh Chính về một thế hệ “nông dân văn minh”, có thể thấy hình ảnh đó đang dần hiện hữu trên các cánh đồng hữu cơ năm 2025. Đó là những nông dân biết tạo ra giá trị từ những thứ tưởng chừng như vô hình như không khí và môi trường.

Điều này cũng có nghĩa, NNHC không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, nó đang gánh vác sứ mệnh lớn lao hơn: Cứu lấy hành tinh và mang lại sự thịnh vượng bền vững cho vùng nông thôn. Khi bài toán kinh tế carbon được giải quyết thấu đáo, nông sản hữu cơ Việt Nam sẽ không còn phải chịu cảnh “được mùa mất giá”, bởi lúc đó, mỗi hạt thóc, quả cam bán ra đã mang trong mình cả giá trị môi trường và đạo đức kinh doanh toàn cầu.

Năm 2026 đang mở ra với một kỳ vọng mới: Nông nghiệp Việt Nam không chỉ nuôi sống thế giới bằng thực phẩm sạch, mà còn góp phần làm mát trái đất bằng chính những nỗ lực hữu cơ xanh của mình.