Nông nghiệp số - xu hướng tất yếu trong thời đại 4.0

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), sau 5 năm đầu thực hiện Chiến lược quốc gia về chuyển đổi số, kinh tế số của Việt Nam ước đã chiếm gần 1/5 GDP, tăng trưởng cao hơn nhiều so với tốc độ chung. Riêng thương mại điện tử bán lẻ đạt khoảng 25 tỷ USD năm 2024, tăng khoảng 20% so với năm trước, đưa Việt Nam vào nhóm thị trường tăng trưởng nhanh trên thế giới. Những nền tảng này đang trở thành “đường cao tốc” mới cho nông sản Việt tiếp cận người tiêu dùng.

Nông nghiệp được lựa chọn là một trong 8 lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi số theo Quyết định 749/QĐ-TTg. Ở cấp ngành, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu đến năm 2030: 100% hợp tác xã có hồ sơ điện tử, 70% sử dụng nền tảng số trong quản trị - sản xuất - tiêu thụ, 80% sản phẩm chủ lực gắn mã truy xuất điện tử.

Các chương trình hỗ trợ đã giúp hàng chục nghìn nông dân, chủ trang trại được đào tạo kỹ năng số, làm quen với sổ tay điện tử, ứng dụng canh tác thông minh, bán hàng online.

Từ "mắt thần" đến cuộc cách mạng số trên cánh đồng

Nếu như trước đây, câu chuyện làm nông chỉ gói gọn trong tư duy "trông trời, trông đất, trông mây", thì nay, tư duy sản xuất của người nông dân Việt Nam đã vươn ra tận không gian. Trong giai đoạn mới, viễn thám và trí tuệ nhân tạo đang mở ra một lớp "hạ tầng mềm" mới cho ngành nông nghiệp.

Khẳng định vai trò của công nghệ này, PGS.TS Phạm Minh Hải, Phó Cục trưởng Cục Viễn thám Quốc gia nhận định, cơ sở dữ liệu viễn thám hiện nay là một "kho thông tin không gian khổng lồ" với gần 100.000 ảnh vệ tinh. Ông Phạm Minh Hải nhấn mạnh rằng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, dữ liệu này không chỉ giúp giám sát thiên tai như trận bão Yagi vừa qua mà còn là công cụ để tính toán phát thải theo chuẩn IPCC.

“Đây là bước đi chiến lược nhằm đưa công nghệ không gian trở thành trụ cột hỗ trợ quản lý, giúp Việt Nam chủ động xây dựng nền nông nghiệp carbon thấp, hướng tới Net Zero”, ông Hải chia sẻ.

Nông nghiệp số không chỉ nhìn từ trên cao, mà còn đi sâu vào lòng đất, mang lại hiệu quả định lượng rõ rệt. Ông Nguyễn Kim Phúc, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đưa ra những con số thuyết phục: “Việc ứng dụng AI, Big Data và IoT sẽ góp phần tăng năng suất nông nghiệp lên 30%, giảm chi phí nhân công 50%, đồng thời tiết kiệm tới 40% tài nguyên nước và phân bón”. Những con số này cho thấy rõ hiệu quả kinh tế và môi trường, đáp ứng nhu cầu sản xuất xanh và bền vững.

Minh chứng cho những con số này là mô hình thực tế tại Hợp tác xã Nông nghiệp Tuấn Ngọc (TP.HCM). Ông Lâm Ngọc Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã cho biết đơn vị đã tích hợp hệ thống cảm biến IoT để theo dõi độ ẩm, ánh sáng và nồng độ dinh dưỡng. “Nhờ dữ liệu được phân tích tự động, chúng tôi không còn làm nông theo cảm tính. Kết quả là tiết kiệm được 30% nước tưới và kiểm soát hoàn toàn chất lượng rau thủy canh phục vụ thị trường Tết”, ông Tuấn khẳng định.

Đưa nông sản xanh, sạch, bền vững “lên sóng” thời đại 4.0

Nếu hạ tầng số là nền móng, thì thương mại điện tử và các phiên livestream bán hàng chính là "mặt tiền" rực rỡ nhất của nông nghiệp số trong mùa Tết năm nay.

Bà Ngô Thị Minh Trinh - Bí thư Đảng ủy Ea Knuếc đang giới thiệu đặc trưng từ mô hình canh tác sầu riêng "Sạch"

Trong tháng 8/2025, tại xã Ea Knuếc (Đắk Lắk), Bí thư Đảng ủy xã Ngô Thị Minh Trinh cùng bà con buôn làng tổ chức phiên livestream bán sầu riêng đầu tiên. Chỉ trong một buổi sáng, hơn 60 tấn sầu riêng thương hiệu “Ami Kâo - Sầu riêng của mẹ” được đặt mua. Phông nền là vườn sầu riêng trĩu quả, bên cạnh là nông dân, doanh nghiệp thu mua, hợp tác xã. Không khí vui tươi, vừa mộc mạc khiến nhiều người ví đây là một “phiên chợ số” đậm chất Tây Nguyên.

Điều quan trọng hơn doanh số là cách làm: bà con được trực tiếp giới thiệu sản phẩm, trả lời câu hỏi của khách, nghe góp ý về chất lượng, quy cách đóng gói. Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk nhấn mạnh, khi bán hàng trên nền tảng số, trách nhiệm của người bán càng phải nâng cao: chất lượng phải đúng như quảng cáo, có truy xuất nguồn gốc, logistics phải được kết nối để khách mua được giá tốt, nhận hàng sớm.

Phiên “Sầu riêng của mẹ” vì thế không chỉ là câu chuyện truyền thông, mà là lớp học chuyển đổi số ngoài vườn cho cả cấp ủy, chính quyền và nông dân.

Không chỉ Tây Nguyên, nhiều địa phương đang chủ động tổ chức “chợ online”, đưa đặc sản địa phương đến gần người tiêu dùng qua livestream. Lần đầu tiên, chương trình livestream “Trái ngọt bốn mùa” của TikTok Shop được tổ chức tại nông trại APG Eco (xã Điền Lư, tỉnh Thanh Hóa), mang cam Vinh và dưa kim hoàng hậu VietGAP đến tay người tiêu dùng bằng hình thức livestream, giúp người xem tận mắt thấy hình ảnh sinh động từ vườn cây ăn trái. Qua đó, giúp người tiêu dùng tin tưởng và gắn bó hơn với sản phẩm nông sản Việt. Những phiên phát trực tiếp này vừa giúp nông dân quen với “ngôn ngữ số”, vừa giúp người tiêu dùng ở xa có thể “đi chợ quê” ngay trên điện thoại.

Ở vùng cao, các chương trình hỗ trợ chuyển đổi số đã giúp nhiều bản làng “lên sóng”. Trên nền tảng mạng xã hội, những phiên livestream nghìn lượt xem giới thiệu mật ong rừng, chè Shan tuyết, nông sản đặc sản đã trở thành kênh bán hàng quan trọng. Tại Lạng Sơn, Chủ tịch UBND xã Chi Lăng cùng các Tiktoker tổ chức livestream bán na núi đá, vừa chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, vừa “chốt đơn” liên tục cho bà con.

Từ chỗ chỉ trông chờ thương lái, bà con vùng cao bắt đầu tự nói về sản phẩm của mình, tự trả lời những câu hỏi mà trước đây chỉ có doanh nghiệp, siêu thị mới quen: chứng nhận gì, trồng ở đâu, quy trình ra sao, bao giờ giao hàng…

Ở chiều ngược lại, các chương trình xúc tiến quy mô quốc gia cũng đang tận dụng sức lan tỏa của người nổi tiếng trên nền tảng số. Tại Tuần lễ nông sản Việt 2025, nghệ sĩ Tự Long tham gia phiên livestream bán gạo ST25, thu hút lượng tương tác lớn và chỉ trong thời gian ngắn đã chốt đơn tới 6 tấn gạo cho người tiêu dùng cả nước.

Không gian sự kiện quy tụ nông sản đặc trưng từ 34 tỉnh, thành, từ chè Thái Nguyên, cam Hòa Bình, cà phê Buôn Ma Thuột đến mật ong Tây Nguyên, gạo ST25. Các phiên phát trực

Tuy nhiên, nhìn nhận vấn đề từ góc độ quản lý, ông Nguyễn Văn Hà, nguyên Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk cho rằng đây không chỉ là cuộc dạo chơi trên mạng xã hội.

“Việc đưa nông sản lên nền tảng số là cơ hội để nông dân học cách quảng bá, nhưng trách nhiệm của người bán phải được nâng cao. Mặt hàng bán ra phải đảm bảo chất lượng, có truy xuất nguồn gốc và phải chịu trách nhiệm khi không đúng như quảng cáo”, ông Hà thẳng thắn chỉ rõ. Cũng theo ông, việc kết nối logistics để khách hàng mua được giá tốt nhất, nhận hàng sớm nhất là yêu cầu bắt buộc của thương mại điện tử nông nghiệp.

Những thách thức từ góc nhìn chuyên gia

Bên cạnh những con số tăng trưởng đáng ấn tương, các chuyên gia cũng thẳng thắn chỉ ra những “điểm nghẽn” đang kìm hãm đà cất cánh của nông nghiệp số. Tại Diễn đàn “Chuyển đổi số trong nông nghiệp: Nắm bắt cơ hội, thích ứng tương lai”, bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đã đưa ra một thực tế đáng suy ngẫm: Mới chỉ khoảng 32% hợp tác xã thực hiện chuyển đổi số, trong khi 36,4% chưa hề bắt đầu. Bà Vân chỉ rõ 5 rào cản lớn gồm: Tài chính, hạ tầng công nghệ, nhân lực, chiến lược và cơ chế chính sách.

Đồng quan điểm về sự thiếu hụt nhân lực, ông Phạm Duy Khánh, Giám đốc Trung tâm Phát triển nông thôn (Viện Chiến lược chính sách nông nghiệp) nhận định đang có sự “lệch pha" nghiêm trọng: “Người làm công nghệ thì không hiểu nông nghiệp, còn người nông dân lại chưa am hiểu công nghệ, dẫn đến nhiều sản phẩm số không phù hợp thực tiễn”.

Từ góc độ người trong cuộc, bà Nguyễn Thị Thúy, Giám đốc Trang trại Mê Linh F-Farm bày tỏ nỗi lo về bài toán kinh tế: “Mỗi mô hình công nghệ cao cần hàng tỷ đồng đầu tư nhà kính, cảm biến. Trong khi đó, việc tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi còn khó khăn, chưa thực sự khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn”.

“Phép thử” quốc gia và quyết sách lịch sử

Trước những thách thức đó, nông nghiệp được xác định không chỉ là một ngành kinh tế, mà là thước đo năng lực công nghệ của đất nước.

Tiến sĩ Trần Duy Ninh, Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã có một phát biểu mang tính chiến lược: “Nông nghiệp là lĩnh vực khó nhất để chuyển đổi số bởi quy mô nhỏ và phân tán. Nhưng nếu làm được thì đó mới là thành công thật sự. Nếu một hợp tác xã vùng sâu vùng xa có thể dùng nền tảng số để bán nông sản ra thế giới, thì đó chính là thành công của chuyển đổi số quốc gia”.

Để hiện thực hóa điều này, ông Ninh cho biết Luật Chuyển đổi số (dự kiến thông qua cuối ăm 2025) sẽ luật hóa nguồn lực với mức chi ngân sách 1% GDP cho chuyển đổi số.. Cục Chuyển đổi số quốc gia đề nghị sớm hình thành nền tảng “hợp tác xã số” dùng chung, để mọi HTX nông nghiệp có thể sử dụng mà không phải tự thuê, tự xây các phần mềm rời rạc, khó liên thông.

Đích đến cuối cùng, như lời bà Cao Xuân Thu Vân nhấn mạnh, là “giúp nông sản Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”. Khi công nghệ Blockchain giúp minh bạch hóa quy trình, viễn thám giúp giám sát phát thải hướng tới Net Zero, nông sản Việt sẽ có một tấm "hộ chiếu xanh" để vươn ra biển lớn.

Một mùa xuân mới đang về. Bên cạnh bánh chưng xanh, câu đối đỏ, Tết này người tiêu dùng Việt Nam có thể yên tâm hơn khi thưởng thức những nông sản được kết tinh từ đất lành và công nghệ sạch. Mỗi đơn hàng được chốt trên không gian mạng, mỗi mã QR được quét, đều là một phiếu bầu cho mô hình nông nghiệp minh bạch và trách nhiệm. Đó chính là thông điệp ý nghĩa nhất mà những người nông dân số muốn gửi gắm trong mùa xuân 2026, khẳng định khát vọng vươn lên của một nền nông nghiệp hiện đại, đậm đà bản sắc và phát triển bền vững.