Bảo vệ giống ST25: Nền tảng cho nông nghiệp hữu cơ bền vững

Kỹ sư Hồ Quang Cua, cha đẻ của giống gạo ST25

Giống thuần chủng - “Chìa khóa” của hệ sinh thái hữu cơ

Trong canh tác hữu cơ, người nông dân không sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp. Do đó, sức chống chịu tự thân của cây lúa trở thành yếu tố quyết định. Giống lúa ST25, sau hàng chục năm lai tạo bởi Kỹ sư Hồ Quang Cua và cộng sự, đã mang trong mình những đặc tính sinh học ưu việt: thân cứng, khả năng kháng sâu bệnh tốt và đặc biệt thích nghi với các vùng đất đặc thù như mô hình lúa - tôm.

Khi sử dụng đúng giống F1 thuần chủng, bộ rễ của cây lúa phát triển mạnh mẽ, có khả năng huy động dinh dưỡng từ các hợp chất hữu cơ trong đất hiệu quả hơn. Ngược lại, những lô lúa giống giả – thực chất là lúa thương phẩm bị thoái hóa thường có sức sống kém, dễ nhiễm đạo ôn và rầy nâu.

Tiến sĩ Trần Minh Hải – Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) từng chia sẻ: “Trong nông nghiệp hữu cơ, hạt giống là khởi đầu của mọi quy trình. Nếu hạt giống không chuẩn, người nông dân buộc phải sử dụng các biện pháp can thiệp khác để cứu cây, vô tình phá vỡ các tiêu chuẩn hữu cơ khắt khe. Bảo vệ giống chuẩn chính là bảo vệ sự toàn vẹn của chuỗi giá trị hữu cơ.”

“Hiện nay, có quá nhiều sản phẩm cùng loại trên thị trường, vàng thau lẫn lộn nên người dân cũng không biết lựa chọn sử dụng sản phẩm công nghệ sinh học nào thật sự hiệu quả. Nếu chúng ta siết chặt về tiêu chuẩn chất lượng sau nhiều vụ phanh phui về hàng giả, hàng nhái vừa rồi, thì tôi nghĩ, những ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo sẽ được người dân tin dung” - Tiến sĩ Trần Minh Hải nói thêm.

Cơ quan chức năng thu giữ tại hiện trường 781 bao lúa giống giả loại ST24, ST25 với tổng trọng lượng hơn 22 tấn, trị giá gần 600 triệu đồng

Hệ lụy từ giống giả đối với môi trường canh tác

Vụ việc ngày 4/2 vừa qua, Công an tỉnh Đắk Lắk bắt giữ một giám đốc cùng tang vật là hàng chục tấn lúa giống giả và bước đầu cơ quan Công an đã làm rõ, chỉ trong năm 2025, các đối tượng đã sản xuất và bán ra thị trường hơn 200 tấn lúa giống giả loại ST24, ST25.

Sự việc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo không chỉ về đạo đức, lương tâm nghề nghiệp kinh doanh, mà còn cảnh báo về sự suy thoái môi trường đất. Bởi vì, giống lúa giả không có sự đồng nhất về thời gian sinh trưởng, dẫn đến việc thu hoạch không đồng bộ và quản lý dịch hại trở nên cực kỳ khó khăn. Cụ thể, một số hệ lụy nhãn tiền có thể nhìn thấy đó là:

Gây áp lực lên hệ sinh thái: Cây lúa yếu ớt từ giống giả là “mồi ngon” cho dịch bệnh. Để bảo vệ mùa màng, xu hướng sử dụng chui các loại thuốc hóa học sẽ gia tăng, tiêu diệt các loài thiên địch và làm ô nhiễm nguồn nước cục bộ.

Làm suy kiệt độ phì của đất: Giống thoái hóa thường có hiệu suất sử dụng dinh dưỡng thấp. Trong mô hình hữu cơ, điều này khiến đất bị khai thác quá mức nhưng không đem lại năng suất, phá vỡ cấu trúc vi sinh vật có lợi trong đất.

Lai tạp di truyền: Đây là mối nguy dài hạn nhất. Lúa giả thường bị lẫn các loại lúa dại, lúa ma. Khi gieo trồng đại trà, hiện tượng thụ phấn chéo sẽ làm mất đi các gen quý của ST25, khiến các vùng quy hoạch hữu cơ dần mất đi lợi thế cạnh tranh về chất lượng.

Theo số liệu mới nhất tính đến đầu năm 2026, diện tích canh tác lúa ST25 tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên tiếp tục mở rộng, đạt hơn 150.000 ha, trong đó mô hình hữu cơ chiếm khoảng 15%. Tuy nhiên, ước tính có tới 30% lượng hạt giống đang lưu thông trên thị trường chưa qua kiểm định hoặc có dấu hiệu mạo danh bản quyền.

Việc gạo ST25 tiếp tục được vinh danh là “Gạo ngon nhất thế giới năm 2025” (lần thứ 3 đạt giải cao nhất) vào ngày 2/2/2026 vừa qua càng khiến nhu cầu hạt giống chuẩn trở nên cấp thiết. Kỹ sư Hồ Quang Cua khẳng định tại lễ trao cúp tại Cần Thơ: “Mỗi cuộc thi là một cách gia cố niềm tin cho người tiêu dùng toàn cầu. Nhưng niềm tin ấy phải được xây dựng trên những cánh đồng thực sự thuần chủng, không thể có gạo ngon từ những hạt giống giả”.

Do đó, để nông nghiệp hữu cơ Việt Nam vươn xa, việc bảo vệ giống ST25 cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ chiến lược:

Thứ nhất: Thiết lập vùng sản xuất giống an toàn

Cần có sự phối hợp giữa doanh nghiệp sở hữu bản quyền và các địa phương để xây dựng các vùng sản xuất giống tập trung, đáp ứng tiêu chuẩn VietGAP và hướng tới hữu cơ ngay từ giai đoạn nhân giống. Điều này đảm bảo hạt giống sạch bệnh và giữ trọn vẹn đặc tính lý - hóa của ST25.

Thứ hai: Ứng dụng “Dấu vân tay di truyền” - DNA Barcoding

Cần có chế tài bắt buộc về việc kiểm định DNA đối với các lô giống lưu thông quy mô lớn. Công nghệ này sẽ giúp cơ quan chức năng phân biệt chính xác ST25 thật với các dòng lúa lai tạp chỉ trong thời gian ngắn, loại bỏ hoàn toàn lúa giả khỏi “ma trận” thị trường.

Người nông dân tham gia các tổ chức chứng nhận hữu cơ (như USDA, EU Organic) nên được ưu tiên tiếp cận nguồn giống trực tiếp từ tác giả. Việc ký kết hợp đồng cung ứng giống và bao tiêu sản phẩm sẽ triệt tiêu động lực tìm đến các loại giống trôi nổi giá rẻ.

Có thể nói, nông nghiệp hữu cơ không chấp nhận sự thỏa hiệp về chất lượng hạt giống. Bảo vệ giống lúa ST25 không chỉ là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của nhà khoa học, mà là hành động sống còn để bảo vệ uy tín của nông sản Việt trên trường quốc tế. Khi mỗi hạt giống gieo xuống đất là một hạt giống “sạch” và “chuẩn”, đó mới là lúc chúng ta thực sự xây dựng được một nền nông nghiệp bền vững và nhân văn.