Xã hội số là xã hội trong đó công nghệ và dữ liệu số được ứng dụng rộng rãi, giúp người dân tiếp cận dịch vụ, tri thức và tương tác hiệu quả, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm phát triển bao trùm và bền vững.

Từ cách con người học tập, làm việc, giao tiếp cho đến cách Nhà nước phục vụ người dân, tất cả đều đang được tái cấu trúc trên nền tảng số. Trong bối cảnh đó, xây dựng xã hội số trở thành yêu cầu tất yếu, là nền tảng quan trọng để bảo đảm phát triển toàn diện, bao trùm và bền vững. Xã hội số là xã hội trong đó công nghệ số, dữ liệu số và các nền tảng số được ứng dụng rộng rãi trong mọi hoạt động của đời sống xã hội, đặt con người ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển.

Trong xã hội số, người dân có khả năng tiếp cận thông tin nhanh chóng, tham gia tương tác số, sử dụng dịch vụ số và thụ hưởng các giá trị do chuyển đổi số mang lại. Khác với việc đơn thuần ứng dụng công nghệ, xã hội số nhấn mạnh đến sự thay đổi về tư duy, hành vi, kỹ năng và mối quan hệ xã hội. Công nghệ chỉ là công cụ, còn mục tiêu cuối cùng của xã hội số là nâng cao chất lượng cuộc sống, mở rộng cơ hội phát triển và bảo đảm công bằng xã hội trong môi trường số.

Vai trò của xã hội số đối với con người và cộng đồng

Xã hội số giúp mở rộng không gian tiếp cận tri thức và dịch vụ. Nhờ Internet và các nền tảng số, người dân có thể học tập trực tuyến, làm việc từ xa, khám chữa bệnh từ xa, tiếp cận dịch vụ công trực tuyến mà không bị giới hạn bởi không gian hay thời gian. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với người dân ở vùng sâu, vùng xa, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các khu vực.

Bên cạnh đó, xã hội số thúc đẩy sự tham gia của người dân vào các hoạt động xã hội và quản trị công. Các nền tảng số tạo điều kiện để người dân phản ánh ý kiến, giám sát hoạt động của chính quyền, tham gia xây dựng chính sách và cộng đồng. Qua đó, tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và niềm tin xã hội. Đối với cộng đồng, xã hội số giúp hình thành các mạng lưới kết nối linh hoạt, hỗ trợ lẫn nhau trong học tập, sản xuất và đời sống. Những cộng đồng số, nếu được định hướng đúng, có thể trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy sáng tạo xã hội và lan tỏa các giá trị tích cực.

Xã hội số tại Việt Nam - Thực trạng và xu hướng

Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi mạnh mẽ sang xã hội số, với tỷ lệ người sử dụng Internet và điện thoại thông minh ngày càng cao. Các dịch vụ công trực tuyến, giáo dục số, y tế số, thanh toán không tiền mặt, mạng xã hội và nền tảng nội dung số đã trở nên quen thuộc với nhiều người dân.

Chủ trương xây dựng xã hội số đã được xác định rõ trong các chiến lược và chương trình chuyển đổi số quốc gia, với mục tiêu mọi người dân đều có danh tính số, kỹ năng số cơ bản và khả năng tiếp cận dịch vụ số thiết yếu. Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số được xem là ba trụ cột gắn kết, hỗ trợ lẫn nhau trong tiến trình phát triển đất nước.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, xã hội số ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Khoảng cách số giữa các nhóm dân cư, giữa đô thị và nông thôn, giữa các thế hệ vẫn còn rõ rệt. Một bộ phận người dân, đặc biệt là người cao tuổi, lao động phổ thông, chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng số để thích ứng với môi trường mới.

Những vấn đề đặt ra trong xây dựng xã hội số

Xây dựng xã hội số không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn là vấn đề văn hóa, đạo đức và an ninh xã hội. Sự lan truyền nhanh chóng của thông tin trên môi trường số kéo theo nguy cơ tin giả, thông tin xấu độc, xâm phạm quyền riêng tư và các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, sự phụ thuộc quá mức vào công nghệ có thể làm gia tăng nguy cơ cô lập xã hội, suy giảm tương tác trực tiếp và ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, đặc biệt là ở giới trẻ. Do đó, phát triển xã hội số cần đi đôi với xây dựng văn hóa số lành mạnh, tôn trọng pháp luật và các chuẩn mực xã hội.

Giải pháp xây dựng xã hội số lấy con người làm trung tâm

Để xây dựng xã hội số phát triển bền vững, cần đặt con người ở vị trí trung tâm của mọi chính sách và giải pháp. Trước hết, cần nâng cao nhận thức và phổ cập kỹ năng số cho toàn dân, coi đây là một kỹ năng sống thiết yếu trong thời đại số. Thứ hai, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng số và bảo đảm khả năng tiếp cận công nghệ cho mọi người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế. Thứ ba, xây dựng môi trường số an toàn, tin cậy thông qua hoàn thiện pháp luật, tăng cường bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.

Ngoài ra, cần thúc đẩy phát triển văn hóa số, khuyến khích sáng tạo nội dung lành mạnh, phát huy giá trị nhân văn và bản sắc văn hóa dân tộc trong không gian số. Sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và người dân là yếu tố then chốt để xã hội số phát triển hài hòa và bền vững.

Xã hội số là bước phát triển tất yếu của xã hội hiện đại, phản ánh trình độ phát triển của khoa học, công nghệ và quản trị. Đối với Việt Nam, xây dựng xã hội số không chỉ nhằm theo kịp xu thế toàn cầu mà còn hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện, công bằng và hạnh phúc. Khi công nghệ được sử dụng đúng hướng, xã hội số sẽ trở thành nền tảng vững chắc cho một Việt Nam hiện đại, nhân văn và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số./.