Loại bánh này độc đáo từ nguyên liệu đến cách làm ra nó. Chính sự gắn bó mật thiết của bánh với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Tày đã khiến chiếc bánh trở nên đặc biệt và được nhiều người biết đến

Theo tiếng Tày, "Pẻng" có nghĩa là bánh, còn "Phạ" có nghĩa là trời. Vì vậy, "Pẻng Phạ" được dịch là "bánh trời". Sở dĩ có tên gọi như vậy là bởi món bánh này thường được người Tày làm vào những dịp lễ hội, đặc biệt là lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng) vào đầu năm mới, như một cách dâng lên trời đất, cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Pẻng Phạ không chỉ là sản phẩm của bàn tay khéo léo mà còn là sự kết tinh của tinh thần lao động, sự gắn bó với tự nhiên và tín ngưỡng của người Tày. Món bánh này đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng, là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Bắc Kạn.

Pẻng Phạ được làm từ những nguyên liệu rất đỗi dân dã, gần gũi, nhưng quy trình chế biến lại đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn. Nguyên liệu chính để làm nên món bánh này bao gồm: Bột gạo nếp: Gạo nếp được chọn là loại nếp thơm, dẻo, được trồng trên nương rẫy của người Tày. Gạo được ngâm, sau đó xay thành bột ướt mịn.

Mật mía: Mật mía là linh hồn của Pẻng Phạ, tạo nên vị ngọt đặc trưng và màu vàng óng ánh. Mật mía được nấu từ cây mía trồng tại địa phương, đảm bảo độ sánh, thơm và không bị gắt. Vừng (mè): Vừng được rang thơm, giúp tăng thêm hương vị bùi béo cho bánh. Gừng: Gừng tươi giã nhỏ, tạo nên vị cay ấm, khử bớt mùi tanh của mật mía và làm cho bánh thơm ngon hơn.

Quy trình làm Pẻng Phạ: Gạo nếp sau khi ngâm được xay thành bột ướt, rồi nhào kỹ. Bột sau đó được nắm thành những nắm nhỏ, luộc chín rồi vớt ra, nhào lại một lần nữa cho thật dẻo và mịn. Mật mía được đun trên bếp với lửa nhỏ, khuấy đều cho đến khi sôi và sánh lại. Khi mật mía đã đạt đến độ sệt nhất định, người ta cho thêm gừng giã vào, khuấy đều để tạo vị cay thơm.

Bột bánh sau khi đã nhào kỹ được cán mỏng, cắt thành từng miếng vuông nhỏ vừa ăn. Sau đó, những miếng bánh này được cho vào chảo dầu nóng để chiên vàng đều hai mặt. Khi bánh chín, vớt ra để ráo dầu. Bánh sau khi chiên vàng được cho vào chảo mật mía đang sôi sủi, đảo thật nhanh và đều tay để mật mía bám đều lên từng miếng bánh. Sau đó, rắc vừng rang lên trên. Bánh được vớt ra, để nguội và đóng gói. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm của người thợ làm bánh. Đặc biệt, việc đun mật mía phải thật chuẩn xác, không được quá lỏng cũng không được quá đặc, để Pẻng Phạ có độ giòn bên ngoài, dai bên trong và vị ngọt thanh, không bị gắt.

Pẻng Phạ có hình dáng đơn giản, thường là hình vuông hoặc chữ nhật nhỏ. Khi cắn một miếng Pẻng Phạ, người ta sẽ cảm nhận được sự hòa quyện tinh tế của các hương vị. Lớp vỏ ngoài giòn tan, phủ một lớp mật mía óng ánh, thơm lừng. Bên trong là lớp bột gạo nếp dai, dẻo, mang vị ngọt dịu. Vừng rang thơm lừng, bùi béo kết hợp với vị cay ấm của gừng tạo nên một dư vị khó quên. Pẻng Phạ không chỉ ngon miệng mà còn mang đến cảm giác ấm áp, thân thuộc, gợi nhớ về những mùa xuân, những lễ hội truyền thống của người Tày. Món bánh này thường được dùng để nhâm nhi cùng với tách trà nóng, là món quà quý để biếu tặng người thân, bạn bè khi có dịp ghé thăm Bắc Kạn.

Pẻng Phạ không chỉ là món ăn mà còn là một phần hồn của văn hóa Tày. Nó thể hiện triết lý sống giản dị, gần gũi với thiên nhiên của người dân nơi đây. Những nguyên liệu làm bánh đều là sản vật của núi rừng, là thành quả của sức lao động. Món bánh này gắn liền với các sự kiện trọng đại trong năm, từ việc dâng cúng tổ tiên, trời đất đến việc đãi khách quý. Hiện nay, Pẻng Phạ đã trở thành một trong những đặc sản nổi tiếng của Bắc Kạn. Mặc dù đã có nhiều cơ sở sản xuất Pẻng Phạ để phục vụ du khách, nhưng hương vị truyền thống, được làm thủ công bởi những người Tày tại các bản làng vẫn luôn được đánh giá cao nhất.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc bảo tồn và phát huy giá trị của những món ăn truyền thống như Pẻng Phạ là vô cùng quan trọng. Các cấp chính quyền và người dân Bắc Kạn đã và đang nỗ lực giới thiệu món bánh này đến đông đảo du khách trong và ngoài nước, thông qua các lễ hội văn hóa, chương trình du lịch. Hỗ trợ người dân xây dựng thương hiệu, đảm bảo chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, giúp Pẻng Phạ có thể vươn xa hơn nữa.

Bảo tồn quy trình thủ công, khuyến khích các nghệ nhân truyền thống giữ gìn và truyền dạy lại bí quyết làm bánh cho thế hệ trẻ, đảm bảo hương vị và ý nghĩa văn hóa của món bánh không bị mai một. Pẻng Phạ - "bánh trời" của người Tày Bắc Kạn - là một minh chứng sống động cho sự phong phú và độc đáo của ẩm thực Việt Nam. Mỗi miếng bánh không chỉ mang đến vị ngon của đất trời, mà còn là câu chuyện về một nền văn hóa, một truyền thống lâu đời đáng trân trọng./.