Đất chua khiến cây khó hấp thu dinh dưỡng. Bón vôi đúng cách, tăng hữu cơ, giữ thảm phủ và đo pH định kỳ sẽ giúp phục hồi đất và nâng cao năng suất bền vững.

Nguyên nhân và tác hại của đất chua

Đất bị chua do rửa trôi bởi nước mưa axit, nước tưới dư thừa. Nước mang đi chất dinh dưỡng hòa tan, trong đó có chứa nhiều chất kiềm như: canxi (Ca), Magiê (Mg), Kali (K)… xuống tầng đất sâu, sông suối, ao hồ và làm cho đất mất chất kiềm, trở nên chua. Mưa axit hình thành do không khí ô nhiễm chứa nhiều CO2, SO2,…

Sự phân giải chất hữu cơ thải ra nhiều loại axit Cacbonic (H2CO3), axit Sunfuric (H2SO4), axit Nitric (HNO3) axit Axetic (CH3COOH)…, làm cho đất chua. Nhất là bà con bón phân hữu cơ, phân chuồng ủ chưa chín, chưa hoai sẽ gây nên chua đất.

Bón phân khoáng mang gốc axit như: Phân Sunfat amôn (SA), Clorua kali (KCl), Sunfat kali (K2SO4), Suppe lân,…cũng làm đất bị chua. Khi cây hút các cation (như Ca2+,K+, Mg+) chúng sẽ trả lại H+ vào đất để cân bằng điện tích. H+ kết hợp với các gốc muối Sunphat, Clorua, tạo ra các axit HCl, H2SO4 gây chua đất. Bà con bón nhiều phân vô cơ không những gây chua đất mà còn làm chai cứng đất qua các năm.

Những loại thuốc trừ cỏ như Glyphosate, Parawat, 2,4 D.., thuốc diệt côn trùng, thuốc trị nấm, tuyến trùng có chứa gốc Sunlphur (S), khi phun qua lá hay tưới gốc đều làm cho pH đất giảm xuống một cách nhanh chóng.

Khi pH hạ thấp, rễ khó hấp thu N, P, K, S; nhôm ở dạng Al³⁺ hòa tan tăng cao gây độc rễ; trong điều kiện ngập nước dễ phát sinh ngộ độc sắt với biểu hiện lá úa vàng, rễ nâu đen, sinh trưởng suy kiệt. Hiệu suất phân bón giảm, chi phí đầu vào tăng mà năng suất không cải thiện.

Việc theo dõi pH định kỳ giúp nhận diện sớm: nên lấy mẫu tầng canh tác 0 - 20 cm theo kiểu tổ hợp nhiều điểm để đại diện cho mỗi thửa, đo bằng máy pH cầm tay hoặc bộ thử nhanh, tần suất 6 - 12 tháng một lần, tăng tần suất ở ruộng chuyên canh thâm canh.

Mục tiêu pH thường nằm trong khoảng 5,5 - 6,5 đối với đa số cây trồng cạn; chè ưa chua hơn (khoảng 4,5 - 5,5); lúa nước chấp nhận khoảng 5,0 - 6,5 tùy giống và điều kiện canh tác.

Biện pháp cơ bản để điều chỉnh độ chua là bón vôi đúng cách.

Giải pháp khắc phục và hướng đi bền vững

Biện pháp cơ bản để điều chỉnh độ chua là bón vôi đúng cách. Các dạng thường dùng gồm CaCO₃, CaO, Ca(OH)₂ và dolomite; dolomite được ưu tiên khi cần bổ sung đồng thời canxi và magie.

Với đất đỏ bazan có pH dưới 4 đang trồng cà phê, có thể tham khảo mức khoảng 1.200 kg dolomite mỗi héc-ta theo chu kỳ hai năm một lần.

Ở quy mô thực hành, với đất thịt nhẹ, lượng vôi để tăng khoảng 0,5 đơn vị pH thường ở mức 1 - 2 tấn CaCO₃ quy đổi mỗi héc-ta; với đất thịt nặng có thể cần 2 - 3 tấn. Các mức này chỉ mang tính ước lượng ban đầu; tốt nhất căn cứ thêm kết quả phân tích tính đệm (buffer pH) của đất để hiệu chỉnh liều.

Thời điểm bón nên trước hoặc giữa mùa mưa để vôi kịp phản ứng và phân bố đều; ở cây hàng năm, rải vôi rồi xới trộn vào lớp 10 - 15 cm; ở cây lâu năm, rải theo hình vành khăn ở vùng rìa tán, tránh sát gốc.

Khi bón vôi không nên trộn với bất kỳ lọai phân gì. Để tránh tác hại nên bón vôi sau thu họach, bón sau đợt bón phân cuối cùng của vụ trước ít nhất 15 ngày và bón trước đợt bón phân của vụ sau ít nhất 15 ngày.

Với phân lân nên bón theo hàng/băng riêng để tránh tạo vi vùng kiềm làm kết tủa dạng khó tiêu. Sau bón vôi, nên kiểm tra pH lại từ 6 - 8 tuần và đánh giá tác động đầy đủ sau 3 - 6 tháng.

Cần lưu ý rủi ro khi lạm dụng hoặc bón sai kỹ thuật, như hình thành thạch cao (CaSO₄) khiến đất chặt, giảm hoạt động vi sinh vật có lợi, mất đạm qua bay hơi và “khóa” lân; một số tương tác còn tạo các dạng humat canxi kém hòa tan.

Thạch cao (gypsum) không làm tăng pH đất nhưng hữu ích khi cần bổ sung canxi - lưu huỳnh, cải thiện thấm nước hoặc giảm natri ở tầng đất nén chặt, cũng như hỗ trợ giảm độc nhôm ở tầng đất sâu; do đó chỉ dùng khi đúng chỉ định, không thay thế vôi trong mục tiêu nâng pH.

Quản lý nước hợp lý giúp hạn chế ngộ độc sắt trên đất lúa: chú ý thoát nước, phơi ải xen kẽ và bón vôi đúng thời điểm.

Giải pháp bền vững không dừng ở vôi. Bón vôi tuy là biện pháp tăng pH nhanh chóng và hiệu quả nhưng cũng gây không ít tác hại cho đất. Vì vậy, hằng năm nên tăng lượng hữu cơ của đất, để tăng lượng keo đất, làm tăng quá trình trao đổi cation giúp rễ hấp thụ chất dinh dưỡng dễ dàng.

Hữu cơ là nguồn thức ăn của các vi sinh vật trong đất, khi tăng lượng hữu cơ sẽ tăng cường sự hoạt động của hê vi sinh vật đất, đồng thời làm đất tơi xốp.

Tăng hữu cơ bằng cách bón phân chuồng hoai mục, xác bã thực vật đã được ủ hoai mục. Trả lại chất hữu cơ tự nhiên cho đất sau mỗi vụ thu hoạch. Không được bón phân chuồng ủ chưa chín tới vào đất, phân chuồng chưa hoai sẽ làm tăng thêm độ chua của đất.

Trong Humic có chứa Axit Humic và Fulvic, đây là những dạng keo đất. Chúng liên kết với các cation bazơ, giúp đất giữ lại lượng phân bón cho cây, chống thất thoát rửa trôi. Humic làm tăng cường quá trình trao đổi cation của cây, giúp quá trình trao đổi khoáng ở rễ diễn ra dễ dàng hơn. Do đó tiết kiệm lượng phân hàng năm bón vào đất.

Humic còn có tác dụng duy trì độ pH của đất ở mức trung tính. Bổ sung Humic cho cây trồng kết hợp với bón phân hữu cơ cho đất là biện pháp bền vững trong vấn đề cải tạo đất trồng bị chua.

Bà con nông dân nên chủ động thay đổi thói quen canh tác của mình theo hướng hữu cơ, giảm bớt sử dụng phân vô cơ. Tăng cường lượng hữu cơ cho đất và sử dụng các chế phẩm sinh học, chủng vi sinh vật đối kháng, thiên địch để bảo vệ mùa màng.

Hạn chế tối đa dùng thuốc trừ cỏ làm trắng đất, như vậy sẽ hạn chế làm giảm hệ sinh vật trong đất và giảm lượng hữu cơ trong đất.

Việc giữ cỏ dưới tán cây mang lại lợi ích rất lớn cho cây trồng. Thảm cỏ che phủ giúp giảm việc bốc hơi nước của đất. Do đó, tăng cường ẩm độ cho đất vào mùa khô. Cỏ che phủ đất giúp duy trì nhiệt độ đất ổn định, có tác dụng rất tốt trong việc bảo vệ bộ rễ cây trồng tránh khỏi biến động nhiệt độ.

Ngoài ra, việc cắt tỉa cỏ định kỳ hàng tháng giúp trả về cho đất lượng mùn hữu cơ, gia tăng sự màu mỡ của đất. Có thể sử dụng cỏ đã cắt để tủ gốc trong mùa khô. Hệ cỏ quanh gốc được duy trì sẽ tạo nên sự đa dạng sinh học trong đất. Các vi sinh vật có ích phát triển, đồng thời tăng cường độ tơi xốp của đất.

Bà con nên “coi trọng việc phòng bệnh hơn chữa bệnh”, chủ động sử dụng các chế phẩm sinh học thân thiện với môi trường để tăng cường sức đề kháng của cây, tăng cường sự khỏe mạnh của bộ rễ và tán lá, giúp cho cây vượt qua các giai đoạn mẫn cảm như thời kì ra đọt non, thời kì trồng mới,… bằng “nội sinh” của cây. Từ đó không cần phải phun xịt các thuốc hóa học để trị bệnh, do đó tránh được hậu quả đất chua.

Khi các giải pháp được thực hiện đồng bộ và theo dõi định kỳ, pH dần được điều chỉnh, độ phì phục hồi, cây trồng khỏe hơn, năng suất và chất lượng nông sản được nâng lên, chi phí đầu vào tối ưu và hướng tới một nền sản xuất bền vững.