Chuẩn hóa khảo nghiệm DUS giống khoai tây - Bài 2: Nền tảng phát triển giống cây trồng Việt Nam

Sản xuất khoai tây đóng vai trò then chốt trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tăng giá trị sử dụng đất, tạo việc làm và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến thực phẩm. (Ảnh minh họa)

Năm 2025, Trung tâm Khảo kiểm nghiệm giống, sản phẩm cây trồng Quốc gia được Cục Trồng trọt - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) giao nhiệm vụ xây dựng Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN) một số loài cây trồng. Do tính cấp thiết của các TCVN của các loài cây trồng trong việc công bố lưu hành cũng như bảo hộ quyền tác giả, Trung tâm Khảo kiểm nghiệm giống, sản phẩm cây trồng Quốc gia đã tiến hành thu thập thông tin, tổ chức hội thảo và xây dựng dự thảo các Tiêu chuẩn quốc gia cho các giống cây trồng: lúa, su hào, đậu xanh, su hào, khoai tây. Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 17 Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, căn cứ khoản 2 Điều 6 Thông tư 01/2021/TT-BNNPTNT, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đăng tải các dự thảo Tiêu chuẩn Quốc gia của các tiêu chuẩn này để xin ý kiến rộng rãi của các tổ chức, cá nhân có liên quan trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày đăng thông báo.

Tiêu chuẩn quốc gia cho giống khoai tây - Bài 1: Bước tiến để Việt Nam chủ động nguồn giống sạch, chất lượng cao Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đang lấy ý kiến cho dự thảo Tiêu chuẩn quốc gia ...

Về khảo nghiệm DUS (tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định)

Theo Khoản 5 Điều 3 Nghị định 79/2023/NĐ-CP, Khảo nghiệm DUS (hay khảo nghiệm kỹ thuật) là khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định của giống cây trồng: Tính khác biệt của giống cây trồng là khả năng phân biệt rõ ràng của một giống cây trồng với các giống cây trồng được biết đến rộng rãi; Tính đồng nhất của giống cây trồng là sự biểu hiện giống nhau của giống cây trồng về các tính trạng liên quan, trừ những sai lệch trong phạm vi cho phép đối với một số tính trạng cụ thể trong quá trình nhân giống; Tính ổn định của giống cây trồng là sự biểu hiện ổn định của các tính trạng liên quan như mô tả ban đầu, không bị thay đổi sau mỗi vụ nhân giống hoặc sau mỗi chu kỳ nhân giống trong trường hợp nhân giống theo chu kỳ.

Về hình thức khảo nghiệm, Khoản 2 Điều 8 Nghị định 79/2023/NĐ-CP quy định: Khảo nghiệm DUS được thực hiện tại tổ chức khảo nghiệm được BNNPTNT công nhận theo quy định tại Điều 21 Luật Trồng trọt đối với giống cây trồng nông nghiệp hoặc cơ sở khảo nghiệm giống cây trồng lâm nghiệp theo quy định tại Điều 12 Nghị định 27/2021/NĐ-CP. Người đăng ký gửi mẫu giống đến tổ chức khảo nghiệm giống cây trồng để tiến hành khảo nghiệm DUS trong thời hạn 30 ngày trước thời vụ gieo trồng đầu tiên kể từ ngày ban hành Thông báo chấp nhận Đơn. Trường hợp không đồng ý với kết quả khảo nghiệm DUS, người đăng ký có quyền yêu cầu tổ chức khảo nghiệm giống cây trồng đã thực hiện khảo nghiệm DUS trước đó hoặc tổ chức khảo nghiệm giống cây trồng khác thực hiện khảo nghiệm lại. Yêu cầu khảo nghiệm lại phải được làm bằng văn bản trong đó nêu rõ lý do và chứng cứ chứng minh cần phải khảo nghiệm lại đồng thời thông báo tới BNNPTNT. Bên cạnh đó, khảo nghiệm DUS do người đăng ký tự thực hiện. Ngoài ra, kết quả khảo nghiệm DUS được sử dụng trên cơ sở thỏa thuận quốc tế về trao đổi kết quả khảo nghiệm DUS với quốc gia thành viên của Hiệp hội Quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (UPOV) hoặc quốc gia có hợp tác với Việt Nam về bảo hộ giống cây trồng.

Để thực hiện khảo nghiệm DUS, các cá nhân, tổ chức cần đáp ứng các điều kiện sau: Có hoặc hợp đồng thuê địa điểm và diện tích đất phù hợp để bố trí thí nghiệm khảo nghiệm DUS đối với giống đăng ký; Có hoặc hợp đồng thuê trang thiết bị, dụng cụ phục vụ cho việc phân tích, đánh giá các chỉ tiêu theo yêu cầu khảo nghiệm đối với loài cây trồng khảo nghiệm; Có hoặc hợp đồng thuê phòng thử nghiệm đã được cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động và được công nhận hoặc được chỉ định đối với trường hợp khảo nghiệm có bao gồm các chỉ tiêu phân tích; Có hoặc hợp đồng thuê giống đối chứng phù hợp với giống đăng ký khảo nghiệm; Có hợp đồng lao động với ít nhất 01 cán bộ kỹ thuật có trình độ đại học trở lên một trong các chuyên ngành trồng trọt, bảo vệ thực vật, sinh học hoặc các ngành tương tự và có giấy chứng nhận tập huấn về khảo nghiệm DUS do cơ quan quản lý nhà nước về bảo hộ giống cây trồng cấp.

Căn cứ khoa học

Dự thảo tuân thủ nghiêm ngặt hệ thống hướng dẫn kỹ thuật của Tổ chức quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (UPOV), gồm: TG/23/7 Hướng dẫn khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất, tính ổn định đối với khoai tây của UPOV; TG/1/3 – Hướng dẫn chung về khảo nghiệm DUS và xây dựng bảng mô tả giống một cách hài hòa; TGP/8/1 – Phương pháp bố trí thí nghiệm và các biện pháp kỹ thuật trong khảo nghiệm; TGP/9/1, 10/1, 11/1 – Hướng dẫn cụ thể đánh giá tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định.

Các tài liệu trên đảm bảo rằng quy trình khảo nghiệm được xây dựng theo nguyên tắc khoa học, chuẩn hóa và có khả năng tích hợp với hệ thống quốc tế. Ngoài ra, cấu trúc bảng tính trạng và phương pháp đánh giá cũng sử dụng mã hóa, ký hiệu, phương pháp theo dõi, đánh giá các tính trạng (VG, VS, MS, MG…) thống nhất với hệ thống của UPOV, giúp đảm bảo tính khách quan, dễ dàng và thuận lợi trong quá trình tổng hợp số liệu, xây dựng báo cáo khảo nghiệm DUS.

Căn cứ thực tiễn

Khoai tây là cây trồng vụ đông quan trọng, được canh tác phổ biến tại các tỉnh phía Bắc và vùng Tây Nguyên, đặc biệt ở các vùng chuyên canh như Hải Dương (cũ), Bắc Ninh, Thái Bình (cũ), Nam Định (cũ), Sơn La, Lào Cai, và Đà Lạt - Lâm Đồng. Sản xuất khoai tây đóng vai trò then chốt trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tăng giá trị sử dụng đất, tạo việc làm và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến thực phẩm. Trong những năm gần đây, diện tích trồng khoai tây có xu hướng ổn định, song cơ cấu giống ngày càng đa dạng, bao gồm cả giống nhập nội, giống lai tạo trong nước và giống đặc sản địa phương.

(Ảnh minh họa)

Nhiều giống khoai tây được chọn tạo và nhập nội đang được trồng phổ biến tại Việt Nam như KT1, KT2, KT3, PO3, Solara, HL1, HL2, HL Tím, Atlantic, Diamant, Granola, và Spunta. Các giống này có đặc điểm khác biệt rõ rệt về hình thái, thời gian sinh trưởng, màu vỏ củ, hình dạng củ, khả năng kháng bệnh và chất lượng thương phẩm. Sự đa dạng này thể hiện tiềm năng phong phú của nguồn giống khoai tây, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất để phục vụ công tác khảo nghiệm, đánh giá và bảo hộ giống.

Hiện nay, Việt Nam chưa ban hành Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) riêng cho khảo nghiệm DUS giống khoai tây, tuy nhiên trong thực tế, các đơn vị khảo nghiệm và cơ quan thẩm định vẫn đang áp dụng trực tiếp Tài liệu hướng dẫn TG/23/7 của UPOV làm căn cứ chuyên môn. Việc sử dụng tài liệu quốc tế này đã góp phần duy trì hoạt động khảo nghiệm và bảo hộ giống khoai tây, song còn cần phải xem xét, đánh giá về sự biểu hiện của các tính trạng có phù hợp với điều kiện sinh thái trong nước hay không, có cần bổ sung thêm các tính trạng để giúp phân biệt các giống khoai tây hay không.

Thực tế tiếp nhận và xử lý hồ sơ đăng ký bảo hộ giống khoai tây cũng cho thấy nguồn vật liệu rất đa dạng, với nhiều giống nhập nội, chọn lọc và cải tiến trong nước. Việc xây dựng Tiêu chuẩn quốc gia DUS cho khoai tây sẽ giúp chuẩn hóa quy trình khảo nghiệm, thống nhất tiêu chí kỹ thuật và nâng cao độ tin cậy của kết quả đánh giá, từ đó hỗ trợ công tác thẩm định, bảo hộ và quản lý giống cây trồng một cách minh bạch, khách quan và phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Khảo sát thực địa

Để xây dựng bảng tính trạng đặc trưng cho giống khoai tây, Ban soạn thảo Tiêu chuẩn quốc gia đã tiến hành khảo sát thực tế các giống khoai tây đang được sản xuất phổ biến trong nước. Hoạt động khảo sát được triển khai tại một số địa phương trồng khoai tây trọng điểm và các đơn vị nghiên cứu, sản xuất giống như Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cây có củ, Trung tâm Nghiên cứu Khoai tây, Rau và Hoa… nhằm đảm bảo dữ liệu thu được phản ánh đúng thực tế sản xuất và đặc điểm đa dạng của nguồn giống hiện có.

Trong quá trình xây dựng, các tính trạng được lựa chọn dựa trên những nguyên tắc khoa học rõ ràng: phải có tính di truyền ổn định và ít chịu ảnh hưởng của điều kiện ngoại cảnh, có thể quan sát hoặc đo lường được bằng phương pháp khách quan, và đặc biệt là có khả năng phân biệt rõ ràng giữa các giống – yếu tố cốt lõi trong đánh giá tính khác biệt (Distinctness) của khảo nghiệm DUS. Từ các tiêu chí này, dự thảo tiêu chuẩn đã xác định 37 tính trạng đặc trưng, bao gồm các nhóm giả chất lượng (PQ), số lượng (QN) và chất lượng (QL), được mã hóa theo thang điểm UPOV để bảo đảm tính chuẩn hóa và khả năng tích hợp quốc tế.

Bên cạnh đó, các tính trạng được phân loại và mô tả chi tiết theo phương pháp quan sát (VG, VS, MS, MG...), hình thức ghi nhận (trực quan, đo đếm, cá thể hay nhóm cây), kèm theo minh họa trực quan giúp cán bộ khảo nghiệm dễ dàng nhận diện và đánh giá trên thực địa. Một số tính trạng quan trọng được đánh dấu bắt buộc nhằm đảm bảo tính thống nhất, độ tin cậy và khả năng so sánh giữa các khảo nghiệm khác nhau.

Bảng tính trạng này không chỉ bảo đảm tính khoa học và khách quan, mà còn phù hợp với điều kiện sản xuất và khảo nghiệm tại Việt Nam. Dự thảo TCVN “Giống cây trồng nông nghiệp – Khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định – Phần 25: Giống khoai tây” được xây dựng chặt chẽ, hiện đại và bám sát thông lệ quốc tế, tạo nền tảng để thực hiện khảo nghiệm DUS, thẩm định và bảo hộ giống khoai tây một cách minh bạch, chính xác và hiệu quả. Đồng thời, tiêu chuẩn này còn góp phần nâng cao năng lực chọn tạo giống trong nước, thúc đẩy nông nghiệp hữu cơ, bền vững và hội nhập quốc tế sâu rộng trong lĩnh vực bảo hộ giống cây trồng.

Còn tiếp ► Tiêu chuẩn quốc gia cho giống khoai tây - Bài cuối: Hướng tới đảm bảo an ninh lương thực và kinh tế nông nghiệp

Giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt -Bài 1: Tính cấp thiết để phát triển nông nghiệp bền vững Trước diễn biến phức tạp và khó lường của biến đổi khí hậu, sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt trở thành ...

Giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt - Bài 2: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam Trong hơn một thập kỷ qua, giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp - đặc biệt là lĩnh vực trồng trọt đã được ...

Giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt - Bài cuối: Truyền thông dẫn dắt và lan tỏa tri thức phát triển nông nghiệp xanh Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh mẽ đến sản xuất nông nghiệp, giảm phát thải trong lĩnh vực trồng ...