Việt Nam đưa ra cam kết mạnh mẽ đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. (Ảnh minh họa)

Giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt - Bài 1: Tính cấp thiết để phát triển nông nghiệp bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, giảm phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực trồng trọt đang trở thành một trong những nhiệm vụ cấp thiết để hướng tới nền nông nghiệp bền vững. Theo các chuyên gia, hoạt động canh tác truyền thống, lạm dụng phân bón hóa học và đốt rơm rạ sau thu hoạch là những nguyên nhân chính gây phát thải lớn trong nông nghiệp. Để giảm thiểu tác động môi trường, nhiều địa phương đã triển khai các giải pháp như áp dụng kỹ thuật canh tác thông minh, sử dụng phân bón hữu cơ, quản lý nước tưới hiệu quả và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp vào sản xuất.

Việc chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp hữu cơ, sinh thái không chỉ giúp giảm phát thải mà còn cải thiện chất lượng đất và nâng cao năng suất cây trồng. Bên cạnh sự chủ động từ người nông dân, vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước trong việc ban hành cơ chế hỗ trợ, chuyển giao công nghệ và nâng cao nhận thức cộng đồng là yếu tố then chốt. Giảm phát thải không chỉ là yêu cầu tất yếu, mà còn là cơ hội để ngành trồng trọt phát triển theo hướng hiện đại, thân thiện với môi trường.

Việc chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp hữu cơ, sinh thái không chỉ giúp giảm phát thải mà còn cải thiện chất lượng đất và nâng cao năng suất cây trồng.

Khung chính sách và cam kết quốc tế

Việc thiết lập một hệ quy chiếu chung là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong việc hoàn thành mục tiêu giảm phát thải trong nông nghiệp. Do đó, các cơ chế, cam kết và sáng kiến toàn cầu đã được thiết lập nhằm hỗ trợ các quốc gia triển khai các giải pháp kỹ thuật, tài chính và giám sát trong sản xuất nông nghiệp giảm phát thải:

Thỏa thuận Paris (2015) yêu cầu tất cả các nước xây dựng kế hoạch đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) theo chu kỳ 5 năm một lần, trong đó phần lớn các nước đều lồng ghép mục tiêu giảm phát thải từ nông nghiệp, bao gồm cả trồng trọt.

Sáng kiến “4‰” (4 phần nghìn) do Pháp khởi xướng tại COP21 đề xuất tăng cường tích lũy các-bon trong đất canh tác trên toàn thế giới để chống lại biến đổi khí hậu và chấm dứt nạn đói là giải pháp pháp trung hòa các-bon bền vững và có lợi cho nông dân.

Chương trình Nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu (CSA) do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Ngân hàng thế giới (WB) phát triển đã được nhiều nước áp dụng để chuyển đổi hệ thống canh tác theo hướng đồng thời đạt ba mục tiêu: tăng năng suất; thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính.

Nhật Bản hạn chế sử dụng phân bón và tiết kiệm nhiên liệu cho các thiết bị nông nghiệp.

Kinh nghiệm quốc tế

Tại Nhật Bản, Kế hoạch “Zero Emission Agriculture” đến năm 2050 đã được cụ thể hóa qua Chiến lược thực phẩm xanh trong nông nghiệp (Green Food System Strategy) với mục tiêu giảm 50% lượng khí nhà kính từ ngành nông nghiệp vào năm 2030 và đạt trung hòa các-bon vào năm 2050. Chiến lược đã được triển khai thông qua các giải pháp chính: thay thế một phần phân bón hóa học bằng phân hữu cơ sinh học và các loại phân hữu cơ khác; cơ giới hóa thông minh, sử dụng thiết bị bay không người lái, cảm biến trong canh tác; đồng thời sử dụng giống lúa giảm phát thải, canh tác hữu cơ mở rộng; bên cạnh hỗ trợ tài chính và tín dụng xanh cho nông dân chuyển đổi.

Là một trong những quốc gia đi đầu khu vực ASEAN về tích hợp tín chỉ các-bon vào sản xuất nông nghiệp, với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, Thái Lan đã tiến hành sáng kiến canh tác lúa giảm phát thải. Các mô hình lúa giảm phát thải của Thái Lan được triển khai theo hướng: giảm chu kỳ ngập nước, áp dụng kỹ thuật tưới khô ướt xen kẽ (AWD); sử dụng giống cải tiến, kiểm soát phân bón theo cảm biến; thiết lập dự án tín chỉ các-bon cho cộng đồng nông dân. Đến năm 2023, một số hợp tác xã nông dân Thái Lan đã bán được tín chỉ các-bon trên thị trường từ nguyện với giá từ 5-7 USD/tấn CO2tđ.

Ấn Độ - quốc gia đang phải đối mặt với phát thải nông nghiệp rất lớn, đã triển khai hệ thống quản lý dinh dưỡng và tưới tiết kiệm trong trồng trọt. Cụ thể, nước này đã áp dụng chương trình sử dụng Urê tráng polymer (Neem-coated urea) để giảm thất thoát ra môi trường; áp dụng rộng rãi tưới nhỏ giọt, tưới luân phiên kết hợp nông nghiệp bảo tồn; đồng thời tạo lập ứng dụng số hóa theo dõi phát thải trong canh tác (AgriStack).

Nông nghiệp tái sinh gắn với thị trường tín chỉ chính là định hướng của Brazil đối với mục tiêu giảm phát thải trong nông nghiệp. Nước này đã triển khai Chương trình ABC+ (Agriculture for Low Emission) với mục tiêu đến năm 2030 giảm hơn 1 tỷ tấn CO2 tương đương thông qua các biện pháp: luân canh giữa ngô - đậu tương - cỏ - gia súc để duy trì độ che phủ đất; tăng sử dụng phân hữu cơ, cải tạo đất bằng vôi và vi sinh vật; phát triển hệ thống dữ liệu MRV (đo lường - báo cáo - thẩm định) quốc gia gắn với thị trường các-bon quốc tế.

Bài học cho Việt Nam

Từ những thành công đã đạt được thông qua các mô hình tiêu biểu được triển khai tại nước bạn, Việt Nam có thể học hỏi một số kinh nghiệm như: Hướng tới các chính sách đồng bộ và dài hạn - điều kiện tiên quyết cho chuyển đổi canh tác giảm phát thải; tích hợp kỹ thuật và công nghệ số giúp nâng cao hiệu quả giám sát, đo đếm và truy xuất phát thải khí nhà kính; áp dụng hệ thống MRV (đo lường - báo cáo - thẩm định) phù hợp với từng quy mô canh tác; khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân và hợp tác công - tư là yếu tố thành công trong thương mại hóa tín chỉ các-bon và mở rộng quy mô.

Dựa trên tình hình thực tiễn tại Việt Nam, một số hệ thống và công cụ hỗ trợ triển khai quốc tế phù hợp có thể được áp dụng là: EX-ACT (FAO): ước tính phát thải và hấp thụ các-bon trong canh tác - đã thử nghiệm tại đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL); Cool Farm Tool: tính toán phát thải theo sản phẩm nông nghiệp; Gold Standard: chứng nhận tín chỉ các-bon tự nguyện từ nông nghiệp - phù hợp mô hình hợp tác xã; MRV Guidelines (FAO/GIZ): hướng dẫn đo lường, báo cáo và xác minh phát thải - cần thể chế hóa trên phạm vi toàn quốc.

Sản xuất trồng trọt giảm phát thải hiện đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn cần được tháo gỡ đồng bộ. Trước hết, các sáng kiến, giải pháp sản xuất giảm phát thải còn rời rạc, thiếu cơ chế khuyến khích mạnh mẽ để huy động người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia.

Hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình canh tác và quy trình vận hành hệ thống đo lường - báo cáo - thẩm định (MRV) cho các cây trồng ngoài lúa còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu minh bạch và tương thích quốc tế, gây khó khăn cho việc tham gia thị trường tín chỉ các-bon. Bên cạnh đó, năng lực kỹ thuật, tổ chức sản xuất và nhận thức tại cơ sở vẫn còn chênh lệch, chưa đủ điều kiện nhân rộng mô hình gắn với chuỗi giá trị. Những thách thức này đòi hỏi một tư duy mới, cách tiếp cận tích hợp và sự phối hợp thực chất giữa các cấp, các ngành và các đối tác trong và ngoài nước.

Đồng thời, sự tham gia sâu sắc, trách nhiệm của các viện nghiên cứu, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp và chuyên gia trong quá trình xây dựng Kế hoạch hành động đã góp phần tạo nên một không gian tham vấn thực chất, với nhiều sáng kiến mang tính đột phá, gợi mở các hướng đi khả thi để hiện thực hóa chuyển đổi xanh trong trồng trọt.

(Còn tiếp) Giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt - Bài cuối: Truyền thông dẫn dắt và lan tỏa tri thức phát triển nông nghiệp xanh

Phát triển bền vững ngành trồng trọt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và hội nhập thị trường quốc tế Sáng 22/10/2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị công bố Đề án "Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt ...

Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt: Hữu cơ chìa khóa phát triển nông nghiệp bền vững PGS.TS Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt, cho ...

Ngành trồng trọt đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ góp phần giảm ít nhất 15% lượng phát thải khí nhà kính Ngành trồng trọt đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ góp phần giảm ít nhất 15% lượng phát thải khí nhà kính so với năm ...