Xây dựng “thước đo” cho mô hình nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn vùng miền núi phía Bắc

Toàn cảnh Hội thảo tham vấn chuyên gia về xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn vùng miền núi phía Bắc.

Ngày 29/5/2026, tại Phú Thọ, Viện Nghiên cứu Biến đổi toàn cầu và Phát triển bền vững tổ chức Hội thảo “Tham vấn chuyên gia về Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong sản xuất nông nghiệp tuần hoàn/nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn vùng miền núi phía Bắc và quy trình áp dụng”.

Hội thảo được tổ chức trong khuôn khổ đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ: “Nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ và đề xuất mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn thích hợp cho các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam”, mã số TNMT.885.16.

Hội thảo có sự tham dự của các nhà khoa học, chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp, môi trường, khí tượng thủy văn, đất đai, chăn nuôi, trồng trọt, nông nghiệp hữu cơ; đại diện cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp và một số địa phương vùng miền núi phía Bắc. Trong đó có sự tham dự của GS.TS. Đào Thanh Vân, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam; cùng nhiều chuyên gia đến từ các viện nghiên cứu, trường đại học, hội chuyên ngành và cơ quan quản lý địa phương.

Các đại biểu, nhà khoa học và chuyên gia tham dự hội thảo, góp ý hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá mô hình nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn vùng miền núi phía Bắc.

Cần một bộ tiêu chí đủ khoa học, khả thi trong thực tiễn

Tại hội thảo, ThS. Vũ Văn Đàm, Viện Nghiên cứu Biến đổi toàn cầu và Phát triển bền vững, trình bày báo cáo đề dẫn với nội dung tổng quan mục tiêu, nội dung nghiên cứu và định hướng tham vấn xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong sản xuất nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn vùng miền núi phía Bắc và quy trình áp dụng.

ThS. Vũ Văn Đàm cho biết, vùng miền núi phía Bắc là khu vực có vị trí sinh thái, kinh tế và xã hội đặc thù, với địa hình chủ yếu là đồi núi, nguồn tài nguyên đất, rừng, nước và đa dạng sinh học phong phú. Đây cũng là nơi lưu giữ nhiều giống cây trồng, vật nuôi bản địa, tri thức canh tác truyền thống và các sản phẩm nông nghiệp đặc sản như chè, cây ăn quả ôn đới, cây dược liệu, trâu bò, lợn bản địa, gia cầm địa phương và thủy sản nước lạnh.

Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp trong vùng vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, trình độ canh tác chưa đồng đều, hạ tầng và cơ giới hóa còn hạn chế, liên kết sản xuất - tiêu thụ chưa bền vững. Bên cạnh đó, áp lực xói mòn đất dốc, suy giảm độ phì, thiếu nước cục bộ, ô nhiễm từ chất thải nông nghiệp, suy giảm đa dạng sinh học và tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.

Trong bối cảnh đó, các mô hình trồng trọt hữu cơ, chăn nuôi tuần hoàn, nông lâm kết hợp, kinh tế vườn tuần hoàn và thủy sản sinh thái đã xuất hiện tại nhiều địa phương. Những mô hình này bước đầu cho thấy khả năng giảm sử dụng đầu vào hóa học, tận dụng phụ phẩm, bảo vệ đất - nước, tạo sản phẩm có giá trị và cải thiện sinh kế cho người dân. Tuy vậy, hiệu quả giữa các mô hình chưa đồng đều, nhiều mô hình còn dừng ở thực hành tốt riêng lẻ, chưa được đánh giá thống nhất về mức độ hữu cơ, mức độ tuần hoàn và hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

GS.TS. Đào Thanh Vân cùng các chuyên gia tham dự hội thảo, đóng góp ý kiến hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả mô hình nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn.

“Vòng tuần hoàn” là nền tảng của nông nghiệp hữu cơ bền vững

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS. Đào Thanh Vân, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam, nhấn mạnh sự cần thiết của việc nhận diện rõ vòng tuần hoàn trong nông nghiệp hữu cơ. Theo GS.TS. Đào Thanh Vân, nông nghiệp hữu cơ không chỉ dừng lại ở việc giảm hoặc thay thế đầu vào hóa học, mà cần tổ chức lại dòng vật chất, nước, năng lượng, dinh dưỡng và sinh khối trong hệ thống sản xuất.

Từ góc nhìn đó, vòng tuần hoàn trong nông nghiệp hữu cơ có vai trò tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên sẵn có như đất, nước, khí hậu và đa dạng sinh học; đồng thời giảm phát thải, hạn chế lãng phí và phục hồi tài nguyên. Các phụ phẩm trong trồng trọt, chăn nuôi nếu được xử lý và tái sử dụng hợp lý có thể trở thành phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc nguồn vật chất đầu vào cho chu trình sản xuất tiếp theo.

GS.TS. Đào Thanh Vân cũng lưu ý, khi đánh giá một mô hình nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn, cần xem xét đồng thời nhiều lớp tác động: hiệu quả sử dụng tài nguyên, mức độ giảm phát thải, khả năng gia tăng giá trị kinh tế và tác động xã hội đối với cộng đồng. Một mô hình chỉ thực sự có ý nghĩa khi vừa cải thiện hiệu quả sản xuất, vừa nâng cao thu nhập, tạo việc làm, bảo vệ hệ sinh thái và có khả năng nhân rộng trong điều kiện cụ thể của địa phương.

Các ý kiến tại hội thảo tập trung làm rõ tính khả thi, khả năng đo lường và điều kiện áp dụng bộ tiêu chí tại các mô hình sản xuất ở vùng miền núi phía Bắc.

Đề xuất bộ tiêu chí phục vụ lựa chọn, hoàn thiện và nhân rộng mô hình

Mục tiêu tổng quát của đề tài là xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn để đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn. Từ đó, nhóm nghiên cứu đề xuất Bộ tiêu chí và quy trình áp dụng nhằm lựa chọn, đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng các mô hình nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn phù hợp với các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam.

Để đạt mục tiêu này, đề tài tập trung vào bốn nhóm nội dung chính. Thứ nhất là hệ thống hóa cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý và kinh nghiệm trong nước, quốc tế về nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, kinh tế tuần hoàn và đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên. Thứ hai là đánh giá hiện trạng phát triển nông nghiệp và sử dụng tài nguyên thiên nhiên vùng miền núi phía Bắc trong các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nông lâm kết hợp và thủy sản. Thứ ba là xây dựng dự thảo Bộ tiêu chí và xin ý kiến chuyên gia. Thứ tư là đề xuất quy trình áp dụng Bộ tiêu chí trong lựa chọn, hoàn thiện mô hình phù hợp với vùng miền núi phía Bắc, trước mắt gắn với một số địa phương trọng điểm như Tuyên Quang và Phú Thọ.

Theo chương trình hội thảo, các tham luận tập trung vào cơ sở khoa học và thực tiễn xây dựng Bộ tiêu chí; các nhóm tiêu chí cốt lõi về khí hậu, nước, năng lượng, đất, dinh dưỡng và đa dạng sinh học; các nhóm tiêu chí về môi trường, tuần hoàn, phát thải, hiệu quả kinh tế và sinh kế; cùng phương pháp lượng hóa, chấm điểm và quy trình áp dụng Bộ tiêu chí trong thực tiễn địa phương.

Qua quá trình xây dựng dự thảo và tiếp nhận góp ý ban đầu, nhóm nghiên cứu xác định sáu vấn đề cần được hội thảo tập trung thảo luận.

Thứ nhất là phạm vi và cấu trúc của Bộ tiêu chí. Bộ tiêu chí cần bao quát đủ để phản ánh hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên, nhưng không quá dàn trải hoặc nặng về kỹ thuật, gây khó khăn khi triển khai ở cơ sở.

Thứ hai là tính khả thi trong đo lường. Một số chỉ số có giá trị khoa học cao nhưng đòi hỏi dữ liệu, thiết bị hoặc phương pháp tính phức tạp. Vì vậy, cần xác định rõ chỉ số bắt buộc, chỉ số khuyến khích và chỉ số chuyên sâu chỉ áp dụng khi có điều kiện.

Thứ ba là yêu cầu phản ánh đặc thù vùng miền. Bộ tiêu chí cần tính đến các yếu tố riêng của miền núi phía Bắc như đất dốc, xói mòn, thiếu nước mùa khô, rét đậm - sương muối, phân tán sản xuất, vai trò của rừng, giống bản địa, tri thức bản địa và sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số.

Thứ tư là cách sử dụng kết quả đánh giá. Bộ tiêu chí không chỉ để chấm điểm, mà còn cần giúp nhận diện điểm mạnh, điểm yếu và đề xuất giải pháp cải thiện mô hình. Kết quả đánh giá cần có khả năng phục vụ tư vấn kỹ thuật, quản lý địa phương, hỗ trợ chứng nhận, OCOP, liên kết thị trường và nhân rộng mô hình.

Thứ năm là sự đồng bộ giữa khoa học và quản lý. Bộ tiêu chí cần đủ chặt chẽ để phục vụ nghiên cứu, quản lý nhà nước, nhưng cũng đủ đơn giản để cán bộ cơ sở, hợp tác xã, doanh nghiệp và người dân có thể tiếp cận, sử dụng.

Thứ sáu là tính khả thi của quy trình áp dụng, gồm các bước: xác định mô hình đánh giá; thu thập dữ liệu, khảo sát thực địa; lựa chọn bộ chỉ số phù hợp; tính toán, chấm điểm; tham vấn địa phương, chuyên gia và kiểm chứng; cuối cùng là đề xuất giải pháp hoàn thiện, nâng cấp mô hình và khả năng nhân rộng.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm sau hội thảo.

Hướng tới công cụ đánh giá phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững

Một định hướng quan trọng được nhóm nghiên cứu đề xuất là phân tầng chỉ số. Nhóm chỉ số lõi cần dễ hiểu, dễ thu thập, có thể áp dụng cho đa số mô hình. Nhóm chỉ số bổ sung dành cho các mô hình có điều kiện dữ liệu tốt hơn hoặc cần đánh giá sâu hơn. Nhóm chỉ số chuyên sâu phục vụ nghiên cứu, kiểm chứng hoặc đánh giá cấp tỉnh, cấp vùng, như các chỉ số liên quan đến phát thải khí nhà kính, carbon đất, cân bằng dinh dưỡng hay hiệu quả năng lượng.

Cách phân tầng này nhằm hạn chế rủi ro Bộ tiêu chí trở nên quá phức tạp đối với nông hộ, hợp tác xã và cán bộ địa phương. Đồng thời, vẫn bảo đảm khả năng mở rộng, nâng cấp khi cần đánh giá ở cấp độ chuyên sâu hơn.

Hội thảo kỳ vọng đạt được bốn nhóm kết quả chính: thống nhất định hướng cấu trúc Bộ tiêu chí; góp ý danh mục chỉ số; góp ý phương pháp lượng hóa, chấm điểm; và góp ý quy trình áp dụng tại địa phương. Đây là cơ sở quan trọng để nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện Bộ tiêu chí, quy trình áp dụng và các sản phẩm nghiên cứu của đề tài.

Việc xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong sản xuất nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật. Đây còn là bước quan trọng để chuẩn hóa cách nhìn, cách đo lường và cách lựa chọn mô hình phát triển nông nghiệp bền vững cho vùng miền núi phía Bắc. Một Bộ tiêu chí phù hợp sẽ giúp trả lời ba câu hỏi cốt lõi: mô hình có sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên hay không, có thực sự tuần hoàn hay không, và có phù hợp, khả thi, bền vững trong điều kiện miền núi phía Bắc hay không.

Lão nông giữ “hơi thở” cho đất bằng bưởi hữu cơ Nhiều năm qua, giữa vùng đất đỏ xã Minh Thạnh (TP.HCM), một lão nông lặng lẽ đi con đường khác với nhiều nhà vườn khi ...

Ngành hàng hữu cơ Việt Nam trước “làn sóng” tiêu chuẩn mới toàn cầu Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, nhu cầu tiêu dùng thực phẩm xanh, an toàn và bền vững tại châu Âu ...

Đề án 885 về phát triển nông nghiệp hữu cơ: Cơ sở lý luận, thực tiễn triển khai và định hướng giải pháp Tóm tắt: Phát triển nông nghiệp hữu cơ là xu hướng tất yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy thoái tài nguyên và ...

Tìm lời giải cho phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp Việt Nam Ngày 26/5/2026, tại Hà Nội, Viện Chính sách Kinh tế môi trường phối hợp với UNDP Việt Nam và Viện Chiến lược, Chính sách nông ...

Nâng cao nhận thức về nông nghiệp hữu cơ cho đoàn viên thanh niên tại Cao Bằng Từ ngày 25 đến 26/5/2026, tại Hội trường UBND xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng, Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam (VOAA) phối ...