Từ năm 2021- 2024, diện tích trồng mới cây hồi đạt 766 ha, nâng tổng diện tích cây hồi các xã phía đông nam của Cao Bằng lên 2.700 ha.

Những người giữ hồn cho đất

Tháng Bảy, khi những cơn mưa rào cuối hạ trút xuống làm dịu cái nắng gay gắt của vùng nông thôn miền núi, cũng là lúc người dân các xã: Thạch An, Đức Long, Minh Khai, Canh Tân, Đông Khê…, thu hoạch hoa hồi. Ở xóm Bản Pằng, xã Đức Long, có lẽ không ai hiểu cái hồn của cây hồi hơn bà Nông Thị Eng. Ở cái tuổi ngoài sáu mươi, mái tóc đã điểm bạc, bà Eng vẫn nhanh nhẹn dẫn chúng tôi đi qua những vạt đồi, con dốc nhỏ đến khu rừng hồi của gia đình. Giữa bạt ngàn những cây hồi tơ đang vươn mình mạnh mẽ, có những gốc cây cổ thụ sừng sững, thân xù xì, bám đầy rêu xanh của thời gian. “Những cây này có từ thời ông bà tôi, trồng từ những năm 50 của thế kỷ trước”. Bà Eng ôm lấy một gốc cây già, rồi tiếp lời “Cây hồi này lạ lắm, càng già càng quý. Cây tơ phải mất 8-10 năm mới bói quả, nhưng những cây cổ thụ này, năm nào cũng sai trĩu cành. Có cây một vụ cho thu đến cả nửa tấn hoa”.

Khu rừng 1,5 héc-ta của gia đình bà Eng là cả một gia tài được vun đắp qua nhiều thế hệ. Bà kể, ngày trước, cây hồi mọc tự nhiên, người dân chỉ biết vào rừng hái quả về bán cho thương lái qua đường. Mãi đến năm 2001, khi các chương trình 135, 30a của Nhà nước đưa cây giống về hỗ trợ, người dân mới bắt đầu mở rộng diện tích, trồng hồi thành những cánh rừng như hôm nay.

Cũng ở Bản Pằng, xã Đức Long, bà Ngôn Ánh Tuyết lại là đại diện cho thế hệ bắt đầu làm giàu từ cây hồi. Năm 1998, gia đình bà là một trong những hộ đầu tiên tham gia dự án trồng rừng PAM (Chương trình Lương thực Thế giới). Được Nhà nước hỗ trợ cây giống, phân bón, bà đã biến hơn 2 héc-ta đất đồi cằn cỗi thành rừng hồi xanh tốt. “Bây giờ, người dân chúng tôi chỉ trông cả vào cây hồi thôi. Nó cho giá trị kinh tế cao lắm”. Bà Tuyết chia sẻ, tay vẫn thoăn thoắt nhặt từng hoa hồi dưới gốc cây. “Cái sướng nhất là bây giờ mình không phải vất vả mang ra chợ bán nữa. Cứ đến vụ là có người của công ty về tận nhà thu mua, mà lại mua hoa tươi, rất tiện lợi”. Bà Tuyết bảo, nghề trồng hồi vất vả nhất là khâu chăm sóc và thu hái. “Cỏ dại mọc nhanh lắm, một năm phải phát quang, tỉa cành ít nhất hai lần. Đến lúc thu hoạch thì phải trèo lên những cây cao chót vót. Nguy hiểm nhưng quen rồi. Nhìn những bao hồi đầy ắp, quên hết cả mệt mỏi”. Bà cười hiền.Từ những cánh rừng hồi được chăm sóc bằng bao công sức, mỗi năm gia đình bà Tuyết thu về gần 2 tấn hoa, bỏ túi hơn 60 triệu đồng, chưa kể hồi trái vụ. Không chỉ gia đình bà Tuyết, hàng trăm, hàng nghìn hộ dân khác ở các xã của Cao Bằng cũng đang đổi đời nhờ những cánh hoa hồi mang mùi hương quyến rũ ấy.

Sự phát triển của cây hồi không phải lúc nào cũng thuận lợi. Năm 2023 là năm đáng nhớ đối với những người trồng hồi ở Cao Bằng. Ông Đinh Văn Hợi ở xóm Bản Muồng, xã Thạch An, một trong những hộ có diện tích hồi lớn nhất xã với gần 3 héc-ta vẫn nhớ như in. “Bỗng dưng cả quả đồi, lá hồi cứ vàng úa rồi rụng dần, hoa thì lấm tấm đốm đen. Chưa bao giờ chúng tôi thấy cây hồi bị bệnh lạ như vậy. Cả làng, cả xã ai cũng hoang mang, sợ mất trắng cả vụ”. Vào thời điểm hồi cho năng suất cao nhất, mỗi năm gia đình ông Hợi thu hoạch hai vụ, riêng vụ chính thu được 15 tấn hoa. Thế nên, khi nhìn cánh rừng hồi xơ xác vì bệnh, lòng ông như lửa đốt. Tin tức về dịch bệnh được người dân báo lên chính quyền địa phương. Ngay lập tức một chiến dịch “giải cứu” cây hồi được triển khai với sự vào cuộc của cán bộ nông nghiệp, các chuyên gia . Cùng với việc cấp phát thuốc bảo vệ thực vật sinh học, chính quyền và đơn vị liên kết sản xuất là Công ty Phát triển Nông nghiệp và tư vấn Môi trường (DACE) đã tổ chức các lớp tập huấn cấp tốc ngay tại thôn bản. “Họ hướng dẫn chúng tôi cách phun thuốc, sơ chế phân hữu cơ để tăng sức đề kháng cho cây, rồi phải phát quang, tỉa cành để rừng cây thông thoáng, hạn chế nấm bệnh lây lan. Nhờ làm theo đúng kỹ thuật, chỉ một thời gian sau, rừng hồi dần hồi phục”. Ông Hợi kể lại. Sau dịch bệnh hại năm ấy tuy gây ra thiệt hại lớn, nhưng người dân nhận ra rằng, không thể canh tác theo truyền thống, mà cần phải có khoa học kỹ thuật. Và quan trọng hơn cả, họ thấy được vai trò của một “bà đỡ” tin cậy, đó là doanh nghiệp liên kết.

Sản lượng hoa hồi của các xã phía đông nam của Cao Bằng bình quân đạt 3.200 tấn mỗi năm cho doanh thu hơn 100 tỷ đồng.

Canh tác hữu cơ và mô hình liên kết bền vững

Trước năm 2022, sản phẩm hoa hồi chủ yếu tiêu thụ tại các phiên chợ huyện bán cho các tư thương, nên giá cả bấp bênh. Từ tháng 7 năm 2022, UBND huyện Thạch An đã phối hợp với Công ty DACE tổ chức lễ công bố và trao chứng nhận vùng trồng đạt tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế cho cây hồi, đã mở ra hướng mới cho cây hồi Cao Bằng. Từ một sản phẩm nông nghiệp bán trôi nổi trên thị trường, hoa hồi hữu cơ đã bước vào sân chơi lớn, với những tiêu chuẩn khắt khe nhất của thế giới.

Ông Trần Văn Hiếu, Giám đốc Công ty DACE, một người đã có hơn 10 năm gắn bó với nông dân Cao Bằng, chia sẻ “Cao Bằng là một vùng đất có tiềm năng vô cùng lớn để phát triển các loại gia vị và thảo dược chất lượng cao. Chúng tôi thấy cây hồi không chỉ là giá trị kinh tế trước mắt, mà còn là tiềm năng xuất khẩu bền vững nếu được sản xuất theo đúng tiêu chuẩn quốc tế”. Công ty DACE đã bắt tay với chính quyền địa phương để khai thác tiềm năng về cây trồng đặc hữu này. Cuối năm 2022, sau một quá trình kiểm tra, lấy mẫu, đánh giá nghiêm ngặt, Tổ chức liên minh Quốc tế đã chính thức cấp giấy chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn Nhật, Mỹ, châu Âu cho 1.444,42 ha đất trồng hồi ở huyện Thạch An (cũ). Ngay sau đó, những hợp đồng liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm đã được ký kết giữa công ty, chính quyền xã và đại diện các xóm. Một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, bền vững đã được hình thành.

Công ty DACE đã đầu tư 4 tỷ đồng cho hạ tầng ban đầu khu nhà kính phơi nông sản rộng 2.000 m² ngay tại địa phương. Công ty cam kết thu mua toàn bộ sản phẩm đạt chuẩn, sau đó phơi khô, sơ chế rồi chuyển về nhà máy chế biến thành gia vị hữu cơ để xuất khẩu sang thị trường khó tính như: Châu Âu, Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản… “Công ty đang liên kết với các xã phía đông nam của Cao Bằng với hơn 2.000 ha và tiềm năng của toàn tỉnh Cao Bằng có thể lên tới 8.000 ha”. Ông Hiếu cho biết. Việt Nam hiện là nước xuất khẩu sản phẩm hoa hồi lớn nhất thế giới, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 50 triệu đô la mỗi năm. Những sản phẩm Công ty thu mua của bà con tại nơi với giá trị cao, đã và đang được xuất khẩu đi nhiều nước, trở thành nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến cao cấp. Mô hình liên kết “Nhà nước – Doanh nghiệp – Nông dân” đã chứng minh được tính ưu việt. Người nông dân không còn lo đầu ra, doanh nghiệp có được vùng nguyên liệu ổn định, chất lượng cao, Nhà nước thực hiện được mục tiêu phát triển kinh tế, giảm nghèo.

Từ trồng cây hồi, nhiều hộ có thu nhập từ 100 - 200 triệu đồng/năm.

Ông Vũ Đức Thiện, Chủ tịch UBND xã Đức Long không giấu được niềm vui “Có công ty tham gia liên kết, đời sống bà con khá giả hơn. Hoa hồi chính vụ được Công ty thu mua với giá ổn định từ 30.000 - 33.000 đồng/kg. Nhiều hộ trong xã có thu nhập từ 100 - 200 triệu đồng/năm. Ngay cả hồi trái vụ (hồi tứ quý), dù sản lượng thấp hơn nhưng giá có thời điểm tăng gấp đôi, bà con rất phấn khởi”. Theo thống kê của huyện Thạch An ( cũ), mỗi năm sản lượng hoa hồi đạt 3.200 tấn, doanh thu hơn 100 tỷ đồng/năm. Ông Vũ Đức Thiện, Chủ tịch UBND xã Đức Long khẳng định.

Trong năm 2024, Công ty DACE đã thu mua hơn 200 tấn hoa hồi và 7 tháng đầu năm 2025 đã thu mua 600 tấn, dự kiến cả năm sẽ thu mua thêm khoảng 500 tấn nữa.

Từ một cây trồng mang tính tự phát, cây hồi đã được xác định là cây sản xuất hàng hóa chủ lực, cây mũi nhọn trong công cuộc giảm nghèo bền vững. Từ năm 2021 đến 2024, diện tích trồng mới cây hồi đạt 766 ha, vượt hơn 600% so với kế hoạch, nâng tổng diện tích cây hồi các xã phía đông nam của Cao Bằng lên 2.700 ha. Chính quyền địa phương tiếp tục đẩy mạnh và ưu tiên bố trí nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ người dân nhân rộng mô hình, phát triển sản xuất.

Hành trình của hoa hồi từ những phiên chợ quê đến các nhà máy chế biến hiện đại, xuất khẩu sang thị trường châu Âu, Nhật Bản cho thấy, khi có sự kết hợp hài hòa giữa người dân với khoa học kỹ thuật và doanh nghiệp, cùng với kế hoạch phát triển có tính chiến lược, nông sản Cao Bẳng hoàn toàn có thể vươn ra “biển lớn”.