Giảo cổ lam là cây gì, đặc điểm thế nào?

Giảo cổ lam hay còn có tên gọi khác là cỏ trường thọ (Trung Quốc), phúc ẩm thảo (Nhật Bản), cây trường sinh, dền toòng, cổ yếm, ngũ diệp sâm, ... Tên khoa học của giảo cổ lam là Gynostemma pentaphyllum, cây thuộc họ bí (Cucurbitaceae).

Theo các nghiên cứu, giảo cổ lam là loài cây mọc hoang ở những khu rừng thưa, có độ ẩm thấp và khí hậu lạnh như Triều Tiên, Nhật Bản, Trung Quốc, ... Tại Việt Nam, giảo cổ lam được tìm thấy nhiều ở vùng núi Fansipan thuộc tỉnh Sa Pa và núi đá vôi thuộc tỉnh Hòa Bình.

Mặc dù loại dược liệu này đã phổ biến tại các quốc gia như Trung Quốc và Nhật Bản từ lâu với những bài thuốc đặc trị và công dụng thần kỳ, nhưng tại Việt Nam, khi phát hiện, thu hoạch và nghiên cứu, đã cho thấy rằng chất lượng của giảo cổ lam tìm thấy ở nước ta cũng cho chất lượng tương đương với hai loài tìm thấy ở Trung Quốc và Nhật Bản.

Giảo cổ lam là một loại thực vật thân thảo, dây leo, nách lá có các tua cuốn đơn để leo. Lá của cây giảo cổ lam có đặc điểm là lá kép hình chân vịt, lá xòe ra giống các ngón tay trên bàn tay. Mỗi cành có từ 5 - 7 lá, hoặc cũng có khi 9 lá. Bề mặt lá sần sùi, mặt trên của lá có màu xanh lục đậm, mặt dưới có màu nhạt hơn.

Hoa của cây giảo cổ lam mọc thành từng cụm giống cái chùy, gồm nhiều hoa nhỏ có màu trắng, cánh hoa xòe ra và rời nhau như hình sao, có 3 vòi nhụy ở bầu. Quả của cây giảo cổ lam có hình cầu với đường kính khoảng 5 – 9mm, có màu đen khi chín.

Giảo cổ lam được chia làm 3 loại tùy vào đặc điểm của lá:

Loại 3 lá: Giảo cổ lam 3 lá thường có 3 lá ở phần to nhất của dây leo và loại này ít được sử dụng, vị nhạt và không thơm bằng các loại còn lại.

Loại 5 lá: Giảo cổ lam 5 lá được dùng nhiều nhất vì có tác dụng tốt nhất. Loại này có mùi thơm nhẹ, sau khi phơi khô và dùng uống sẽ thấy vị đắng nhưng về sau sẽ cảm nhận được vị ngọt thanh.

Loại 7 lá: Giảo cổ lam 7 lá cũng gần như 3 lá, nhưng vị đắng và khó uống hơn.

Theo y học cổ truyền, giảo cổ lam có vị đắng, hơi ngọt, tính mát; quy vào các kinh phế, tỳ và thận. Loại dược liệu này có tác dụng thanh nhiệt giải độc, ích khí kiện tỳ, tư âm, tiêu đờm giảm ho. Nhờ đó, giảo cổ lam thường được dùng hỗ trợ điều trị các bệnh như viêm gan, rối loạn lipid máu, viêm dạ dày - ruột mạn tính, viêm khí phế quản mạn, cơ thể suy nhược, ho có đờm…

Tác dụng của giảo cổ lam đối với sức khỏe

Nhờ thành phần hoạt chất phong phú, giảo cổ lam được sử dụng rộng rãi trong hỗ trợ chăm sóc sức khỏe và phòng ngừa một số bệnh lý.

Hỗ trợ ổn định đường huyết

Các hợp chất saponin trong giảo cổ lam có tác dụng hỗ trợ làm giảm và ổn định đường huyết, cải thiện tuần hoàn máu. Dược liệu này thường được sử dụng để hỗ trợ người mắc đái tháo đường type 2, góp phần hạn chế nguy cơ biến chứng khi dùng đúng liều lượng.

Tốt cho tim mạch và máu

Giảo cổ lam được nghiên cứu là có khả năng hỗ trợ giảm mỡ máu, hạn chế xơ vữa động mạch, cải thiện lưu thông máu não. Nhờ đó, dược liệu này góp phần phòng ngừa nguy cơ tai biến, đột quỵ và hỗ trợ kiểm soát huyết áp ở người mắc bệnh tim mạch.

Hỗ trợ phòng ngừa ung thư

Một số nghiên cứu cho thấy, saponin trong giảo cổ lam có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào bất thường, góp phần ngăn chặn sự hình thành và lan rộng của khối u. Tác dụng này được ghi nhận trong việc hỗ trợ phòng ngừa một số loại ung thư như phổi, vú, đại tràng, tử cung… Tuy nhiên, giảo cổ lam chỉ có vai trò hỗ trợ, không thay thế các phương pháp điều trị y khoa.

Bảo vệ chức năng gan

Các hoạt chất trong giảo cổ lam được cho là có tác dụng bảo vệ tế bào gan, hỗ trợ giảm triệu chứng khó chịu do các bệnh lý về gan và thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào gan.

Tăng cường sức đề kháng

Saponin và flavonoid trong giảo cổ lam góp phần nâng cao hệ miễn dịch, tăng sức đề kháng và cải thiện thể trạng. Ngoài ra, dược liệu này còn được sử dụng với mục đích an thần, giảm căng thẳng, hỗ trợ giấc ngủ, cải thiện cảm giác chán ăn và hỗ trợ kiểm soát cân nặng.

Tất cả các bộ phận của cây giảo cổ lam đều có thể dùng để pha trà. Các bộ phận này sau khi thu hoạch được rửa sạch, phơi khô ở nhiệt độ nắng khoảng 2 đến 3 ngày rồi bảo quản trong túi ni lông. Loại trà thảo dược này vốn không chứa caffeine khi được pha thành trà, trong khi trà xanh thì có. Nó có vị hơi đắng, giống như trà đen hoặc xanh. Loại trà 100% nguyên chất này thường đắt, số lượng cũng ít.

Lợi ích sức khỏe nổi bật của trà giảo cổ lam

Hỗ trợ giảm huyết áp và cải thiện tuần hoàn máu

Giảo cổ lam chứa nhóm saponin có tác dụng giãn mạch nhẹ, giúp máu lưu thông tốt hơn. Nhờ vậy, trà giúp giảm huyết áp nhẹ ở người bị tăng huyết áp hoặc căng thẳng kéo dài, đồng thời giảm gánh nặng cho tim mạch.

Giảm đường huyết, ổn định năng lượng

Hoạt chất polysaccharide trong giảo cổ lam giúp điều hòa glucose, ngăn tăng đường huyết đột ngột sau bữa ăn. Người dùng nhờ đó duy trì được mức năng lượng ổn định, ít thèm đồ ngọt và hạn chế cảm giác mệt mỏi.

Tăng cường sức đề kháng và chống oxy hóa

Flavonoid và saponin trong giảo cổ lam giúp trung hòa gốc tự do, giảm viêm và làm chậm quá trình lão hóa. Đây cũng là nhóm hoạt chất có lợi cho hệ miễn dịch.

Hỗ trợ thư giãn, cải thiện giấc ngủ

Loại dược liệu này có tác dụng an thần nhẹ. Khi uống vào buổi chiều, giảo cổ lam giúp giảm căng thẳng, thư giãn cơ bắp và cải thiện chất lượng giấc ngủ.

Giảm mỡ máu và bảo vệ gan

Giảo cổ lam giúp điều chỉnh mỡ máu, giảm triglyceride và LDL, đồng thời tăng HDL. Khi mỡ máu ổn định, gan giảm bớt áp lực trong việc xử lý lipid, từ đó được bảo vệ tốt hơn.

Liều dùng và cách dùng giảo cổ lam

Bộ phận thường dùng của cây giảo cổ lam là lá và cành non. Mùa hè là thời điểm cây được thu hái nhiều nhất. Sau thu hái, cây được rửa sạch và phơi khô, cành non được cắt thành từng đoạn ngắn khoảng 2 - 3cm để tiếp tục sấy hoặc phơi khô để dành dùng dần. Còn lá thì sau khi phơi khô có thể cắt nhỏ để sử dụng hoặc nghiền bột để làm thành trà túi lọc.

Tùy vào mục đích sử dụng sẽ có cách dùng giảo cổ lam khác nhau, có thể là nấu nước hãm, pha trà hoặc sắc lấy nước uống cùng với các loại dược liệu khác. Tuy nhiên, cách phổ biến nhất là pha trà giảo cổ lam.

Cách dùng trà giảo cổ lam: Cho 20g giảo cổ lam đã phơi khô vào ấm và rót nước sôi vào. Có thể uống trà giảo cổ lam thay nước lọc hàng ngày.

Cách dùng giảo cổ lam với các loại dược liệu khác: Cho cà gai leo (20g), giảo cổ lam và xạ đen (mỗi loại 30g) vào bình hoặc ấm, sau đó rót vào 1,5 lít nước sôi và ủ trong khoảng 30 phút là có thể dùng được.

Giảo cổ lam là một trong những loại thảo dược cổ xưa quý hiếm. Chính vì vậy Giảo cổ lam còn được ưu ái gọi với cái tên – Cỏ trường sinh. Không chỉ là một loại trà được lưu truyền trong dân gian, Giảo cổ lam đã được khoa học tiên tiến dày công nghiên cứu.

Những lưu ý khi sử dụng giảo cổ lam

Do có nhiều tác dụng sinh học, giảo cổ lam hiện được nhiều người sử dụng dưới dạng trà uống hàng ngày. Tuy nhiên, việc dùng dược liệu này cần thận trọng và đúng cách.

Những điều cần tránh

Không uống trà giảo cổ lam vào buổi tối vì có thể gây kích thích thần kinh, dẫn đến khó ngủ; Không sử dụng quá liều khuyến cáo (không quá 20 g/ngày) và không nên dùng liên tục quá 4 tháng do nguy cơ làm hạ đường huyết quá mức.

Trà hoặc thuốc sắc từ giảo cổ lam cần dùng trong ngày, không để qua đêm để tránh biến đổi thành phần hoạt chất.

Những đối tượng không nên sử dụng

Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú; Người mắc các bệnh tự miễn như lupus, đa xơ cứng, viêm khớp dạng thấp; Người bị huyết áp thấp, đặc biệt khi dùng lúc đói.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang trong giai đoạn hậu phẫu do nguy cơ ảnh hưởng đến quá trình đông máu; Người đang sử dụng thuốc điều trị hoặc thực phẩm chức năng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng giảo cổ lam.