Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh: “Di sản sống” của núi rừng Nam Trà My

Ông Nguyễn Thanh Hồng – Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam – công bố Quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc ghi danh “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh” vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tối 1/6, tại huyện Nam Trà My (tỉnh Quảng Nam), Lễ công bố Quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc ghi danh “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh” vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã diễn ra trong không khí trang trọng và đầy xúc động.

Đông đảo đại biểu, người dân và du khách tham dự chương trình công bố Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh” tại huyện Nam Trà My.

Sự kiện là cột mốc quan trọng, đánh dấu sự công nhận chính thức của Nhà nước đối với kho tàng tri thức quý báu mà đồng bào các dân tộc tại Nam Trà My, đặc biệt là người Xơ Đăng, đã đúc kết, gìn giữ và truyền dạy qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là niềm tự hào của huyện miền núi còn nhiều khó khăn, mà còn là minh chứng cho giá trị sâu sắc của tri thức bản địa trong việc định hình bản sắc văn hóa và đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Phát biểu tại buổi lễ, ông Nguyễn Thế Phước – Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My khẳng định: “Việc tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận kịp thời và đầy ý nghĩa đối với những nỗ lực gìn giữ của cộng đồng địa phương. Đây là động lực để chúng ta tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản, lan tỏa tinh hoa văn hóa đến cả nước và thế giới”.

Ông Nguyễn Thế Phước – Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My phát biểu tại lễ công bố Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh”.

Không chỉ là một loại dược liệu quý hiếm được mệnh danh là “quốc bảo” của Việt Nam, Sâm Ngọc Linh còn là biểu tượng của tri thức, văn hóa và tâm hồn của cộng đồng các dân tộc tại Nam Trà My. Từ thuở xa xưa, trong những cánh rừng rậm rạp nơi dãy Trường Sơn hùng vĩ, đồng bào Xơ Đăng đã phát hiện, khai thác, chăm sóc và sử dụng Sâm Ngọc Linh như một phương thuốc trị bệnh và bồi bổ sức khỏe.

Tri thức dân gian này không chỉ dừng lại ở những hiểu biết y học truyền miệng, còn là tổng hòa của kinh nghiệm sống gắn liền với thiên nhiên: Cách nhận diện cây sâm, quy luật sinh trưởng, thời điểm thu hoạch, kỹ thuật nhân giống, bảo tồn giống quý, và cả những nghi lễ tâm linh gắn với việc trồng sâm. Đối với các già làng, Sâm Ngọc Linh là “báu vật của núi rừng”, chỉ được sử dụng trong những trường hợp đặc biệt như chữa bệnh hiểm nghèo, rắn cắn, hay tiếp sức cho những chuyến đi rừng dài ngày.

Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh là minh chứng sinh động cho sự gắn bó của cộng đồng Xơ Đăng với núi rừng Nam Trà My qua nhiều thế hệ (hình minh họa).

Ông Nguyễn Thanh Hồng – Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam – khẳng định tại buổi lễ: “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh là kết quả của quá trình sinh sống, lao động và truyền dạy lâu dài, thể hiện sự hòa quyện chặt chẽ giữa con người với thiên nhiên, giữa văn hóa với kinh nghiệm dân gian. Đây là giá trị cần được tôn vinh và bảo vệ”.

Sau khi Sâm Ngọc Linh được Chính phủ xác định là sản phẩm quốc gia vào năm 2017, tỉnh Quảng Nam đã có nhiều chính sách đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật và cung cấp giống sâm cho người dân trồng. Đến nay, huyện Nam Trà My đã quy hoạch được hơn 15.000 ha vùng trồng và bảo tồn sâm, trong đó có hơn 2.200 ha ở độ cao từ 2.000m trở lên – vùng sinh trưởng lý tưởng của loài sâm quý hiếm này.

Việc ghi danh tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh như một di sản văn hóa phi vật thể không chỉ giúp khẳng định vị thế của loài dược liệu đặc biệt này trên bản đồ quốc tế, còn là cơ sở để phát triển các mô hình kinh tế gắn với văn hóa, như du lịch sinh thái, giáo dục truyền thống, nghiên cứu dược liệu, và sản xuất các sản phẩm từ sâm mang giá trị cao.

Chia sẻ về hướng đi sắp tới, ông Nguyễn Thế Phước cho biết: “Chúng tôi sẽ phối hợp với các cơ quan của tỉnh và Trung ương để xây dựng kế hoạch bảo tồn lâu dài. Bên cạnh đó, việc truyền dạy tri thức dân gian cho thế hệ trẻ sẽ được lồng ghép với phát triển du lịch văn hóa, nhằm nâng cao đời sống tinh thần và vật chất cho cộng đồng địa phương”.

Ông Trần Văn Mẫn – Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My trao chứng nhận cho các sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu năm 2025 trong khuôn khổ lễ công bố Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh”.

Trong khuôn khổ lễ công bố, chương trình nghệ thuật mang tên “Nam Trà My – Bản hùng ca của Sâm và Đất” đã tái hiện sinh động hành trình bảo tồn và phát triển tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh qua các thế hệ. Những tiết mục ca múa nhạc mang âm hưởng núi rừng, hòa cùng nghi lễ truyền thống của người Xơ Đăng, đã làm nổi bật sự gắn bó bền chặt giữa con người với núi rừng, giữa tri thức dân gian với bản sắc dân tộc.

Đặc biệt, dịp này cũng ghi nhận thành quả của cộng đồng địa phương thông qua lễ trao chứng nhận các sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu năm 2025, cho thấy bước chuyển mình rõ rệt của Nam Trà My từ một huyện miền núi khó khăn trở thành vùng đất đầy tiềm năng nhờ khai thác hiệu quả “kho báu” sâm Ngọc Linh.

Ghi danh tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh không chỉ là một hành động hành chính. Đó là cam kết về gìn giữ bản sắc văn hóa, là hành trình kế thừa và sáng tạo từ vốn quý truyền thống để thích ứng với thời đại mới. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hiện đại hóa, khi nhiều giá trị bản địa có nguy cơ mai một, việc bảo vệ những tri thức truyền đời như Sâm Ngọc Linh chính là bảo vệ cội nguồn văn hóa dân tộc.

Từ những hạt giống tri thức được gieo trên sườn núi, cộng đồng người Xơ Đăng và các dân tộc huyện Nam Trà My đang cùng nhau vun đắp một tương lai phát triển bền vững – nơi mà thiên nhiên, con người và văn hóa cùng chung sống hài hòa, tạo nên một bản sắc riêng có, đáng tự hào giữa lòng đất Việt./.