Phân Bokashi có thể được sản xuất thủ công trong quy mô gia đình, cho thấy khả năng tiếp cận và ứng dụng đơn giản của phương pháp này

Chế phẩm nông nghiệp đặc trưng từ Nhật Bản

Bokashi, theo tiếng Nhật có nghĩa là "chất hữu cơ lên men", là quá trình lên men yếm khí (điều kiện môi trường thiếu oxy) các chất hữu cơ nhờ sự hoạt động của các vi sinh vật hữu hiệu (EM). Khác với phương pháp ủ compost truyền thống, Bokashi không tạo ra mùi hôi độc hại, khó chịu và quá trình phân hủy diễn ra nhanh hơn. Sản phẩm cuối cùng không phải là phân hữu cơ hoàn chỉnh (như compost) mà là chất hữu cơ đã được lên men bán hoàn thiện, giàu dinh dưỡng và vi sinh vật có lợi, sẵn sàng để được chôn vào đất và tiếp tục quá trình phân hủy hoàn toàn, cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.

Ưu điểm nổi bật của Bokashi là khả năng xử lý đa dạng các loại rác thải hữu cơ, bao gồm cả những loại khó xử lý bằng phương pháp compost thông thường như thịt, cá, thậm chí là các sản phẩm từ sữa. Đối với một quốc gia sản xuất đa dạng các loại nông sản như Việt Nam, điều này giúp giảm thiểu đáng kể lượng rác thải sinh hoạt được đưa đến các bãi chôn lấp, giảm áp lực lên hệ thống xử lý rác thải và góp phần bảo vệ môi trường. Quá trình lên men yếm khí cũng giúp khử mùi hôi hiệu quả, tạo môi trường sạch sẽ, phù hợp với cả không gian sống đô thị, nơi diện tích hạn chế và vấn đề mùi hôi luôn được quan tâm. Thời gian ủ Bokashi cũng ngắn hơn so với compost, thường chỉ từ 2-4 tuần, giúp người dùng nhanh chóng có được nguồn phân bón hữu cơ chất lượng.

Đóng góp thông tin chuyên môn từ chuyên gia nông nghiệp Otsuka Keiichi – thành viên nhóm chuyên gia Nhật Bản tiên phong đào tào nghiệp vụ nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam đầu những năm 2000, phân Bokashi chứa một lượng lớn các chất dinh dưỡng dễ tiêu như axit amin, vitamin, khoáng chất và đặc biệt là các vi sinh vật có lợi như vi khuẩn lactic, nấm men, xạ khuẩn… Các vi sinh vật này đóng vai trò quan trọng trong việc cải tạo đất, ức chế các vi sinh vật gây bệnh và giúp cây trồng hấp thụ dinh dưỡng tốt hơn. Khi được chôn vào đất, Bokashi tiếp tục quá trình phân hủy, cung cấp dinh dưỡng từ từ cho cây trồng và đồng thời cải thiện hệ vi sinh vật đất, giúp đất tơi xốp, tăng khả năng giữ nước và chất dinh dưỡng, tạo môi trường thuận lợi cho rễ cây phát triển. Bên cạnh đó, quá trình ủ Bokashi còn tạo ra một loại chất lỏng gọi là nước rỉ rác Bokashi. Chất lỏng này chứa nhiều chất dinh dưỡng và axit hữu cơ, sau khi được pha loãng với nước theo tỷ lệ thích hợp có thể được sử dụng để tưới cây, cung cấp dinh dưỡng trực tiếp cho cây trồng hoặc được đổ vào bồn cầu để xử lý tắc nghẽn và khử mùi hôi, mang lại nhiều lợi ích thiết thực.

Chuyên gia Nhật Bản Otsuka Keiichi có nhiều đóng góp quý báu về chuyên môn đối với các phương pháp phát triển nông nghiệp hữu cơ

Để thực hiện quá trình ủ Bokashi, người nông dân cần chuẩn bị một thùng ủ kín khí, có vòi xả chất lỏng. Thùng ủ có thể được làm từ nhựa, kim loại hoặc các vật liệu tái chế khác, chỉ cần đảm bảo độ kín khí để tránh tiếp xúc với oxy. Rác thải hữu cơ được cho vào thùng theo từng lớp, xen kẽ với chế phẩm Bokashi (thường có dạng cám hoặc dạng lỏng chứa vi sinh vật EM). Mỗi lớp rác thải cần được ép chặt để loại bỏ không khí, tạo môi trường yếm khí cho quá trình lên men. Thùng ủ cần được đậy kín và đặt ở nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp. Trong quá trình ủ, chất lỏng Bokashi cần được xả ra định kỳ (1-2 lần/tuần). Sau 2-4 tuần, chất hữu cơ trong thùng sẽ được lên men và sẵn sàng để được chôn vào đất.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm vượt trội, phương pháp Bokashi cũng có một số hạn chế cần được lưu ý. Việc cần sử dụng chế phẩm Bokashi ban đầu có thể là một trở ngại nhỏ đối với một số người, mặc dù hiện nay chế phẩm này đã khá phổ biến và dễ dàng tìm mua ở các cửa hàng vật tư nông nghiệp hoặc trên các sàn thương mại điện tử. Bokashi không phải là phân hữu cơ hoàn chỉnh ngay sau quá trình ủ mà cần được chôn vào đất để tiếp tục phân hủy. Điều này đòi hỏi người dùng cần có không gian để chôn lấp Bokashi đã ủ, điều này có thể gây khó khăn cho những hộ gia đình sống ở các khu đô thị chật hẹp. Việc đảm bảo thùng ủ kín khí cũng là một yếu tố quan trọng, đòi hỏi người dùng phải đầu tư thùng ủ chuyên dụng hoặc tự chế tạo thùng đảm bảo yêu cầu kỹ thuật. Cuối cùng, việc kiểm soát độ ẩm trong quá trình ủ cũng rất quan trọng, độ ẩm quá cao hoặc quá thấp đều có thể ảnh hưởng đến quá trình lên men và chất lượng của Bokashi.

Tương lai đầy hứa hẹn tại Việt Nam

Cũng theo chuyên gia Otsuka Keiichi, Việt Nam và Nhật Bản có nhiều điểm tương đồng về điều kiện tự nhiên và văn hóa, tạo tiền đề thuận lợi cho việc ứng dụng phương pháp Bokashi. Cả hai nước đều có khí hậu nhiệt đới ẩm, tạo điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của vi sinh vật, yếu tố then chốt trong quá trình ủ Bokashi. Nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của cả hai quốc gia, và việc áp dụng Bokashi có thể giúp cải thiện năng suất cây trồng một cách bền vững, giảm thiểu sự phụ thuộc vào phân bón hóa học.

Là chuyên gia nông nghiệp giàu kinh nghiệm và từng tham gia xây dựng những nền móng đầu tiên cho nền nông nghiệp hữu cơ Việt Nam, chuyên gia Otsuka Keiichi thể hiện hy vọng hình thức sản xuất này sẽ sớm trở nên phổ biến và được ứng dụng đại trà. Với hơn 20 năm tâm huyết với nông nghiệp Việt Nam, ông Otsuka Keiichi hiện đang điều hành công ty Taiyo Nouen – công ty nổi tiếng trong lĩnh vực tư vấn chuyển đổi canh tác hữu cơ theo tiêu chuẩn JAS (tiêu chuẩn Hữu cơ Nhật Bản).

Bức thư kèm theo lược dịch từ chuyên gia nông nghiệp Otsuka Keiichi tới Tạp chí NNHC thể hiện tình yêu và tâm huyết đối của ông với việc phát triển nền nông nghiệp hữu cơ Việt Nam

Việt Nam đang đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trường do lượng rác thải sinh hoạt ngày càng gia tăng, đặc biệt là ở các đô thị lớn. Theo thống kê, phần lớn rác thải sinh hoạt ở Việt Nam là rác thải hữu cơ, chiếm tỷ lệ rất cao, khoảng 60-70%. Đây chính là nguồn nguyên liệu dồi dào và phong phú để sản xuất phân Bokashi. Từ rác thải nhà bếp như rau củ quả thừa, cơm thừa, thức ăn thừa từ các hộ gia đình, nhà hàng, chợ đến các phụ phẩm nông nghiệp như rơm rạ, vỏ trấu, bã mía, bã cà phê và thậm chí cả phân gia súc, gia cầm (sau khi được xử lý sơ bộ để loại bỏ mầm bệnh), đều có thể được sử dụng để ủ Bokashi. Việc tận dụng nguồn rác thải này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường, giảm gánh nặng cho các bãi chôn lấp mà còn tạo ra nguồn phân bón hữu cơ chất lượng cao, giảm sự phụ thuộc vào phân bón hóa học, góp phần phát triển nền nông nghiệp bền vững và giảm chi phí đầu vào cho sản xuất nông nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh giá phân bón hóa học ngày càng tăng cao và biến động.

Với những ưu điểm vượt trội về khả năng xử lý đa dạng rác thải, khử mùi, thời gian ủ nhanh, giàu dinh dưỡng và dễ thực hiện, cùng với nguồn nguyên liệu dồi dào và sự tương đồng về điều kiện tự nhiên và văn hóa với Nhật Bản, Bokashi hứa hẹn sẽ ngày càng được ứng dụng rộng rãi tại Việt Nam, từ quy mô hộ gia đình đến các trang trại nông nghiệp lớn, góp phần xây dựng một nền nông nghiệp xanh, sạch hơn và bền vững hơn. Bokashi thực sự là một giải pháp thiết thực và hiệu quả cho việc xử lý rác thải hữu cơ và phát triển nông nghiệp bền vững tại Việt Nam, hướng tới một nền kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường.