Ảnh minh họa

Tại các trang trại điện mặt trời mặt đất, phần không gian bên dưới hệ thống tấm pin thường bị hạn chế khả năng canh tác do thiếu ánh sáng, vướng trụ đỡ, đường dây và các hành lang phục vụ vận hành. Trong khi đó, trùn quế lại là vật nuôi ưa bóng tối, cần môi trường có độ ẩm cao và không chịu được ánh nắng trực tiếp. Sự tương thích này đã hình thành mô hình nuôi trùn quế dưới các tấm pin điện mặt trời, qua đó khai thác thêm giá trị trên cùng một diện tích đất.

Theo thông tin được công bố ngày 28/8/2022, Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao công nghệ xanh thuộc Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam đã phát triển mô hình nông nghiệp tuần hoàn nuôi trùn quế kết hợp hạ tầng điện mặt trời trên diện tích khoảng 3.000m². Các hồ nuôi được xây dựng bên dưới tấm pin, đồng thời lắp đặt hệ thống phun sương nhằm duy trì độ ẩm cho trùn sinh trưởng.

Nguồn thức ăn được sử dụng tại mô hình chủ yếu là phụ phẩm nông nghiệp phát sinh trong trang trại, trong đó có thân, lá và sản phẩm loại bỏ từ quá trình trồng dưa lưới, chuối. Sau khi được trùn quế phân giải, lượng chất hữu cơ này trở thành phân bón phục vụ cây trồng; còn trùn sinh khối có thể dùng trực tiếp hoặc qua chế biến làm thức ăn cho gia súc, gia cầm.

Quá trình sản xuất vì vậy tạo thành một vòng tuần hoàn tương đối khép kín: phụ phẩm cây trồng trở thành thức ăn cho trùn; trùn tạo ra phân hữu cơ; phân được sử dụng trở lại cho cây trồng; trùn sinh khối tiếp tục trở thành nguồn đạm cho vật nuôi. Phần diện tích bên dưới tấm pin không còn đơn thuần là khoảng trống kỹ thuật mà được chuyển hóa thành khu vực xử lý phụ phẩm và tạo ra sản phẩm nông nghiệp.

Tại thời điểm tháng 8/2022, đơn vị thực hiện mô hình ở Ninh Thuận (cũ) công bố giá bán trùn quế khoảng 60.000 đồng/kg và phân hữu cơ từ trùn khoảng 2.500 đồng/kg. Đây là mức giá tại thời điểm mô hình được giới thiệu, không phải giá cố định áp dụng cho thị trường hiện nay, nhưng cho thấy bên cạnh nguồn thu từ sản xuất điện, diện tích dưới pin có thể tạo thêm doanh thu từ trùn thương phẩm, trùn giống và phân trùn quế.

Để trùn quế phát triển ổn định, yếu tố quan trọng nhất là nhiệt độ, độ ẩm, nguồn thức ăn và khả năng thoát nước. Theo mô hình được Trung tâm Khuyến nông quốc gia giới thiệu, nhiệt độ phù hợp cho trùn sinh sống nằm trong khoảng từ 20–28 độ C. Chuồng nuôi cần được giữ ẩm thường xuyên, có mái che và hạn chế ánh nắng chiếu trực tiếp.

Một mô hình khác tại tỉnh Tuyên Quang cho thấy độ ẩm khu nuôi nên được duy trì trong khoảng 60–70%. Nếu nền nuôi quá khô hoặc quá ướt, trùn đều chậm phát triển. Thức ăn có thể được bổ sung khoảng hai ngày một lần; vào mùa nóng cần rải thành lớp mỏng để tránh sinh nhiệt, thiếu oxy và làm trùn chết ngạt. Trong điều kiện thuận lợi, mùa hè có thể thu hoạch trùn khoảng một tháng một lần; mùa đông, khi nhiệt độ xuống thấp, chu kỳ có thể kéo dài từ 40–45 ngày.

Nguồn thức ăn thích hợp thường là phân bò, phân dê, phân trâu và các phụ phẩm thực vật đã được xử lý. Đối với phân heo, phân gà hoặc nguyên liệu giàu đạm, chủ trang trại phải tiến hành phối trộn, ủ và kiểm tra nhiệt độ trước khi đưa vào bể. Việc cho trùn ăn trực tiếp phân chuồng còn tươi có thể làm phát sinh nhiệt, khí amoniac, mùi hôi và nguy cơ chết đàn trùn.

Kết quả từ một mô hình nông nghiệp tuần hoàn được Trung tâm Khuyến nông quốc gia giới thiệu tháng 11/2024 cho thấy, trên diện tích khoảng 100m², người nuôi bố trí 18 bể xây, mỗi bể có kích thước 3m x 1,5m x 0,3m. Trung bình mỗi đợt thu được khoảng 4,5 tấn phân trùn và 180kg trùn quế, với khoảng 5 đợt sản xuất trong một năm.

Những vấn đề lưu ý

So với chuồng nuôi thông thường, khu vực dưới tấm pin có lợi thế về bóng mát và khả năng hạn chế bốc hơi nước. Ngược lại, đây cũng là môi trường tiềm ẩn nhiều rủi ro do hoạt động nuôi trùn cần độ ẩm cao, trong khi hệ thống điện mặt trời sử dụng đường dây và thiết bị điện một chiều.

Các bể nuôi vì vậy không được bố trí dưới inverter, tủ điện, hộp đấu nối, máy biến áp hoặc sát các tuyến cáp ngầm. Hệ thống phun sương phải hướng xuống mặt bể, không được phun trực tiếp vào mặt sau tấm pin, đầu nối, dây dẫn hoặc thiết bị điện. Việc lắp đặt đường ống cũng không được tự ý khoan, hàn hoặc treo tải trọng vào khung đỡ tấm pin khi chưa được đơn vị thiết kế và vận hành chấp thuận.

Một vấn đề khác là nước mưa từ bề mặt tấm pin thường tập trung chảy xuống mép thấp của hệ thống. Nếu đặt bể nuôi ngay dưới dòng nước này mà không có máng thu, rãnh thoát hoặc nền nâng cao, khu nuôi có thể bị ngập, khiến trùn thiếu oxy, bò khỏi bể hoặc chết hàng loạt. Nước rỉ hữu cơ cũng có nguy cơ chảy vào móng trụ, hố cáp, đường nội bộ và khu vực thiết bị điện.

Do đó, thiết kế khu nuôi cần dành hành lang riêng cho việc kiểm tra tấm pin, sửa chữa đường dây, phòng cháy, chữa cháy và phương tiện bảo trì. Không nên phủ kín toàn bộ diện tích dưới pin bằng các bể nuôi cố định, bởi điều này có thể cản trở hoạt động của nhà máy điện khi xảy ra sự cố kỹ thuật.

Việc nuôi trùn quế là hoạt động nông nghiệp nhưng không đồng nghĩa có thể tự động triển khai tại mọi dự án điện mặt trời. Chủ đầu tư cần đối chiếu quyết định giao đất, cho thuê đất, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư, hồ sơ môi trường và phạm vi xây dựng công trình. Trường hợp hoạt động bổ sung làm thay đổi mục tiêu, quy mô, công năng hoặc phát sinh công trình ngoài hồ sơ được duyệt, chủ đầu tư phải thực hiện thủ tục điều chỉnh theo quy định.

Thực tế cho thấy, mô hình chỉ đạt hiệu quả cao khi trang trại có sẵn nguồn phụ phẩm hoặc phân chuồng ổn định, hạn chế chi phí vận chuyển và có đầu ra rõ ràng cho phân trùn, trùn giống, trùn thương phẩm. Nếu phải mua nguyên liệu từ xa trong khi phân trùn chỉ được tiêu thụ dưới dạng hàng rời với giá thấp, chi phí vận chuyển, nhân công và xử lý môi trường có thể làm giảm đáng kể lợi nhuận.

Do đó, trước khi nhân rộng, chủ đầu tư nên triển khai thí điểm trên diện tích từ 100–300m², theo dõi ít nhất hai chu kỳ sản xuất, xác định lượng thức ăn tiêu thụ, tỷ lệ sống, năng suất phân, năng suất trùn, chi phí điện nước và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Kết quả thí điểm đồng thời là cơ sở để hoàn thiện phương án thoát nước, hệ thống phun sương, khoảng cách an toàn với thiết bị điện và quy trình phối hợp giữa bộ phận nông nghiệp với đơn vị vận hành nhà máy.

Nuôi trùn quế dưới điện mặt trời không đơn thuần là tận dụng khoảng đất trống. Nếu được triển khai bài bản, mô hình có thể biến phụ phẩm và chất thải chăn nuôi thành phân hữu cơ, nguồn đạm cho vật nuôi, đồng thời tạo thêm giá trị kinh tế trên cùng một diện tích sản xuất điện. Ngược lại, nếu phát triển tự phát, thiếu hồ sơ pháp lý và không bảo đảm an toàn điện, môi trường, mô hình “lợi kép” có thể nhanh chóng trở thành gánh nặng trong quá trình vận hành dự án./.