GS - VS Đào Thế Tuấn: Nhà khoa học suôt đời vì nông nghiệp, nông dân và nông thôn

GSVS chuyên gia kinh tế hộ, phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Giáo sư, Viện sĩ Đào Thế Tuấn là một nhà khoa học nông nghiệp hàng đầu của Việt Nam, người đã có những đóng góp to lớn cho sự phát triển của nền nông nghiệp và nông thôn nước nhà. Ông không chỉ là một nhà nghiên cứu xuất sắc mà còn là một nhà giáo tận tâm, một nhà quản lý tài năng và một trí thức lớn của đất nước. Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư Đào Thế Tuấn là một minh chứng cho tinh thần học hỏi không ngừng, lòng yêu nước sâu sắc và sự cống hiến hết mình cho khoa học và cộng đồng.

Giáo sư Đào Thế Tuấn sinh ra trong một gia đình trí thức nổi tiếng ở Huế. Cha ông là nhà sử học, nhà văn hóa Đào Duy Anh, một bậc thầy về sử học và văn hóa Việt Nam. Mẹ ông là một nhà giáo và nhà hoạt động xã hội. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nước, Giáo sư Đào Thế Tuấn đã sớm bộc lộ năng khiếu và niềm đam mê với khoa học. Ông tham gia hoạt động cách mạng từ rất sớm và trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam khi còn rất trẻ.

Sau khi tốt nghiệp đại học, ông được cử đi học tập tại Liên Xô và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Nông học. Ông là một trong những tiến sĩ vê khoa học nông nghiệp đầu tiên được đào tạo bài bản ở nước ngoài, đặt nền móng cho sự phát triển của ngành khoa học nông nghiệp Việt Nam sau này. Trở về nước, ông công tác tại Học viện Nông lâm (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam), vừa giảng dạy, vừa nghiên cứu khoa học. Ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng chương trình đào tạo, nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên và thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học của Học viện.

Những nghiên cứu của Giáo sư Đào Thế Tuấn tập trung vào nhiều lĩnh vực của nông nghiệp, đặc biệt là sinh lý thực vật, kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn. Ông đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, được công bố trên các tạp chí khoa học trong và ngoài nước. Ông đặc biệt quan tâm đến vấn đề phát triển nông thôn bền vững, nâng cao đời sống của người nông dân và bảo vệ môi trường. Ông luôn nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ trong việc phát triển nông nghiệp, đồng thời coi trọng yếu tố văn hóa, xã hội và môi trường trong quá trình phát triển.

Không chỉ là một nhà khoa học, Giáo sư Đào Thế Tuấn còn là một nhà giáo tận tâm, người đã đào tạo nhiều thế hệ kỹ sư, nhà khoa học nông nghiệp cho đất nước. Ông luôn gần gũi, tận tình với học trò, truyền đạt cho họ không chỉ kiến thức chuyên môn mà còn cả lòng yêu nghề, tinh thần say mê nghiên cứu khoa học. Ông cũng là một nhà quản lý tài năng, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong ngành nông nghiệp. Ông luôn thể hiện sự năng động, sáng tạo và tinh thần trách nhiệm cao trong công việc. Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư Đào Thế Tuấn là một tấm gương sáng cho các thế hệ sau noi theo, một biểu tượng của tinh thần học hỏi, sáng tạo và cống hiến cho đất nước.

Nghiên cứu đầu tiên của Giáo sư Đào Thế Tuấn là về đạm, với kết quả là phương pháp biến lân thành đạm qua việc bón lân cho bèo hoa dâu và điền thanh. Kết quả này đã được trình bày ở Hội nghị khoa học Bắc Kinh năm 1963 và 2 cuốn sách là cuốn “Phân supe lân và cách sử dụng” và cuốn “Các biện pháp nâng cao hiệu suất phân hoá học”. Sau đó, trong điều kiện bệnh vàng lụi lan rộng ở miền Bắc, Giáo sư đã tổ chức nhóm nghiên cứu để xác định nguyên nhân gây bệnh và phát hiện ra rằng vàng lụi là bệnh virus do rầy xanh đuôi đen là vectơ truyền bệnh. Từ đó Giáo sư Đào Thế Tuấn và cộng sự đã chú ý tìm các giống kháng bệnh, đề xuất biện pháp canh tác phù hợp như bón kali, làm cỏ sục bùn để hạn chế bệnh. Kết quả nghiên cứu đã phát hiện các giống tẻ trắng Tây Bắc, 813, I1, A10 có khả năng kháng bệnh vàng lụi.

Từ năm 1965, nhóm nghiên cứu của Giáo sư Đào Thế Tuấn nghiên cứu sinh lý của ruộng lúa năng suất cao với việc phân tích quá trình quang hợp, dinh dưỡng khoáng, một bước phát triển mới của phương pháp tiếp cận hệ thống. Kết quả nghiên cứu này đặt cơ sở cho việc thâm canh lúa đạt 10 tấn/ha vào những năm 70 của thế kỷ trước và được tổng kết trong cuốn Sinh lý của ruộng lúa năng suất cao. Từ năm 1970, Giáo sư cùng các cộng sự tổ chức nghiên cứu cơ sở sinh lý của việc chọn giống năng suất cao, từ đó chọn lọc và lai tạo được nhiều giống lúa mới như: giống lúa NN75-10 (X1) chịu bệnh bạc lá; giống lúa cực ngắn CN2, cho phép làm vụ mùa sớm, mở rộng vụ đông; giống lúa CR203 chịu rầy nâu, giống lúa chịu phèn V14 và V15... Ngoài ra là các giống ngô số 6, giống S1 ngắn ngày và giống ngô nếp S2; các giống đậu tương AK02 và AK03…

Cuối những năm 70 của thế kỉ XX, Giáo sư Đào Thế Tuấn tổ chức nghiên cứu hoạt động của hệ sinh thái nông nghiệp, triển khai việc nghiên cứu hệ thống canh tác của các vùng sinh thái khác nhau, nhất là các vùng sinh thái khó khăn như vùng chiêm trũng, vùng phèn mặn, vùng lúa nước trời thường gặp hạn. Từ đầu năm 1980, Giáo sư quan tâm đến tiếp cận hệ thống trong khoa học nông nghiệp. Từ việc nghiên cứu hệ thống ruộng lúa tiến đến nghiên cứu hệ thống cây trồng rồi hệ thống nông nghiệp. Giáo sư Đào Thế Tuấn khởi xướng và chủ trì hợp tác với Viện Khoa học nông nghiệp Pháp trong chương trình Hệ thống nông nghiệp lưu vực sông Hồng. Các kết quả nghiên cứu về lĩnh vực này đã được tổng kết trong cuốn “Hệ sinh thái nông nghiệp” là sách giáo khoa đầu tiên về sinh thái học nông nghiệp. Cuối thập kỉ 80 của thế kỉ XX, Giáo sư nghiên cứu hệ thống nông nghiệp với sự kết hợp nghiên cứu kỹ thuật và kinh tế - xã hội, nghiên cứu về các thể chế nông thôn, nhất là thể chế kinh tế hộ nông dân. Giáo sư Đào Thế Tuấn cũng đặc biệt quan tâm đến việc áp dụng các đòn bẩy kinh tế trong việc tổ chức nghiên cứu khoa học và đưa tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất cũng như cải cách kinh tế của các nước, mô hình tổ chức sản xuất trong nông nghiệp cũng như nghiên cứu các vấn đề kinh tế hộ, chuỗi giá trị, thể chế trong phát triển nông thôn... GS Đào Thế Tuấn là một trong những nhà khoa học nông nghiệp nghiên cứu khá toàn diện nông nghiệp, nông dân, nông thôn. GS đã góp phần xứng đáng vào sự tiến bộ của nông nghiệp nước ta trong suốt quá trình đổi mới vào thể chế thị trường và hội nhập.

Với tài năng và công hiến của mình, Giáo sư Đào Thế Tuấn đã được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Liên Xô năm 1985; Giáo sư nhận nhiều giải, phần thưởng quốc tế như Huân chương Công trạng nông nghiệp và Huân chương cành cọ Hàn lâm của Pháp năm 1991; Giải thưởng quốc tế René Dumont dành cho các nhà nông học các nước đang phát triển năm 2003; Huân chương Bắc đẩu bội tinh của Chính phủ Pháp. Đảng và nhà nước Việt Nam trao tặng Giáo sư nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý như: Giải thưởng Hồ Chí Minh cho Công trình "Công nghệ sản xuất lúa ở ĐB sông Hồng” năm 2005; Anh hùng Lao động thời kì đổi mới năm 2000; Huân chương Hồ Chí Minh năm 2002… Đầu năm 2023 thành phố Hà Nội đã đặt tên một tuyến phố mang tên Đào Thế Tuấn tại quận Long Biên để tôn vinh những cống hiến của Giáo sư./.