Nhiều hộ dân ở xóm Kéo sỹ, xã Tổng Cọt vay vốn Ngân hàng CSXH để đầu tư xây chuồng trại kiên cố và mua máy thái cỏ, nuôi ngựa bạch.

Người “mở đường” ở Kéo Sỹ

Con đường dẫn vào xóm Kéo Sỹ quanh co vắt qua những sườn núi đá dựng đứng. Kéo Sỹ là xóm vùng cao điển hình của xã Tổng Cọt, có 105 hộ dân sinh sống, đa phần là dân tộc Nùng . Ở cái nơi mà “nhìn thấy nhau thì gần, đi đến nhau thì xa” ấy, ông Trương Quốc Khánh được người dân ví như một “thủ lĩnh” trong việc đưa con ngựa bạch về bản.

Chúng tôi đến thăm nhà ông Khánh vào một buổi chiều muộn, khi sương mù bắt đầu giăng trên đỉnh núi. Tiếng ngựa hí từ khu chuồng trại kiên cố phá tan sự tĩnh lặng của núi rừng. Ông Khánh, người đàn ông có nước da sạm nắng gió, đang thoăn thoắt thái cỏ voi cho đàn ngựa ăn bữa chiều. “Nuôi ngựa bạch ở đây không phải là chuyện ngẫu nhiên đâu”, ông Khánh mở đầu câu chuyện, tay vỗ vỗ vào hông con ngựa bạch to lớn, lông trắng muốt, mắt hồng rực. “Năm 2015, tôi là một trong những người đầu tiên liều mình đưa giống này về nuôi. Lúc ấy, cả xóm ai cũng bảo tôi gàn. Đất này người còn khó sống, nuôi con vật quý thế này liệu có trụ nổi?”. Ông Khánh nhận thấy khí hậu Tổng Cọt tuy khắc nghiệt, mùa đông rét thấu xương, nhưng lại có những bãi chăn thả tự nhiên rộng lớn. Ngựa bạch vốn dĩ là loài có sức đề kháng phi thường “Nó chịu rét hơn trâu bò nhiều. Mùa đông trên này cây cỏ khô héo, trâu bò dễ cước chân, nhưng ngựa bạch vẫn cứ trơ trơ, miễn là mình chăm sóc đúng cách”, ông Khánh phân tích.

Thời điểm cao nhất, đàn ngựa của ông Khánh lên tới 15 con. Ban ngày, ông thả chúng trên bãi cỏ gần nhà để chúng tự do vận động cho săn chắc thịt. Chiều tối, khi con gà chuẩn bị vào chuồng là lúc đàn ngựa rủ nhau về chuồng. Lúc này, ông mới bổ sung thêm thức ăn tinh.

Kinh nghiệm gần 10 năm nuôi ngựa bạch, ông nằm lòng từng tập tính của loài vật này. “Con ngựa bạch nó ít bệnh vặt, nhưng sợ nhất là bệnh cúm ngựa. Khi mắc bệnh này, ngựa sốt cao, chảy nước dãi, kén ăn và nằm li bì. Bệnh do virus nên lây rất nhanh. Người Mông, người Nùng mình có cách chữa truyền thống hay lắm, đó là châm cứu. Kết hợp với việc vệ sinh chuồng trại, tắm rửa thường xuyên cho ngựa tì sẽ nhanh khỏi”, ông Khánh chia sẻ.

Để chủ động nguồn thức ăn cho đàn ngựa, ông Khánh đã đầu tư 100 triệu đồng xây chuồng trại kiên cố và mua máy thái cỏ. Cỏ voi được ông trồng ngoài nương rẫy, mang về được máy băm nhỏ, trộn với cám và nước sạch. “Mùa đông ở Tổng Cọt cỏ chết hết, nhà nào cũng phải dự trữ thân cây ngô, cỏ khô. Ngựa bạch ăn tạp, nên nuôi nó không sợ đói”, ông Khánh nói. Hiện tại, ông Khánh duy trì ổn định nuôi 9 con ngựa bạch chất lượng cao. Với giá bán khoảng 200 nghìn đồng/kg hơi, mỗi năm ông chỉ cần xuất bán 2 - 3 con là đã có thu nhập hàng trăm triệu đồng, một món tiền không nhỏ đối với nông dân vùng cao.

Theo ông Lưu Văn Hái, xóm Kéo Sỹ, xã Tổng Cọt (người bên phải), để nuôi được ngựa giống phải rất kỳ công chăm sóc, ngựa đực giống có giá 50 triệu đồng/con.

Từ hộ cận nghèo đến ông chủ trại ngựa

Thăm gia đình anh Sầm Văn Lân là hộ điển hình xoá đói giảm nghèo từ mô hình chăn nuôi ngựa bạch. Anh Lân trạc tuổi gần 40 tuổi, có gương mặt hiền lành nhưng ánh mắt đầy nghị lực. Mới chỉ hơn một năm trước, gia đình anh vẫn thuộc hộ cận nghèo của xã. “Trước đây, nhìn con cái thiếu thốn, mình rất trăn trở, muốn làm gì đó để thay đổi cuộc sống, ngặt nỗi không có vốn, không có kiến thức”, anh Lân nhớ lại những ngày tháng gian khó. Năm 2020, nhận thấy phong trào nuôi ngựa bạch trong xã bắt đầu nhen nhóm, anh mạnh dạn vay 78 triệu đồng từ ngân hàng chính sách xã hội. Với số vốn tích góp ít ỏi còn lại, anh đầu tư xây dựng chuồng trại. “Từ đồng vốn ưu đãi, tôi mua 3 con ngựa sinh sản giá 50 triệu đồng, bằng cả gia tài. Nhỡ nó ốm, nó chết thì mình lấy gì trả nợ”, anh Lân kể về nỗi lo âu ngày đầu khởi nghiệp.

Nhưng anh không đơn độc, được cán bộ xã, cán bộ ngân hàng không chỉ cho vay tiền mà còn xuống tận nơi “cầm tay chỉ việc”. Bên cạnh đó, anh còn học hỏi những người đi trước và tự tìm hiểu kiến thức thú y, giờ anh Lân đã nắm chắc kỹ thuật chăn nuôi, biết cách chữa trị những bệnh thông thường cho ngựa.

Sau gần 5 năm, từ một con ngựa giống ban đầu, đàn ngựa của anh Lân đã nhân lên 10 con, trong đó có 8 con là ngựa bạch thuần chủng. Năm 2021, anh bán 2 con, thu gần 100 triệu đồng. “Năm 2025, gia đình tôi đã chính thức thoát nghèo. Nuôi ngựa bạch thực sự hiệu quả. Nhưng muốn làm lớn thì không chỉ cần vốn, mà phải có kiến thức và kiên trì. Bây giờ tôi không chỉ nuôi cho mình, mà còn sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm cho anh em trong xóm”, anh Lân tự hào nói.

Ở Tổng Cọt, nói đến kỹ thuật nuôi ngựa sinh sản và chữa bệnh cho ngựa, không ai không nể phục ông Lưu Văn Hái. Gia đình ông có truyền thống nuôi ngựa từ đời ông bà, cái nghề ngấm vào máu thịt.

Hiện ông Hái sở hữu đàn ngựa gồm 9 con ngựa bạch và 1 con ngựa đực giống đã nuôi 7 năm. Con ngựa đực giống thân hình vạm vỡ, lông mượt như nhung, có người trả 70 triệu đồng, ông cũng không bán.“Mỗi lần cho ngựa đực phối giống, tôi thu 500 nghìn đồng. Tôi bảo cho ngựa đực phối đến khi đậu thai, sinh con mới thôi”, ông Hái kể. Cách làm uy tín của ông khiến người dân khắp xã, thậm chí các xã lân cận cũng dắt ngựa cái đến nhờ cậy. Ông Hái không chỉ là một người chăn nuôi giỏi, mà còn là một “bác sĩ” thú y mát tay chữa trị các bệnh của ngựa.

Ông Hái chia sẻ “Con ngựa bạch sức đề kháng tốt, ít dịch bệnh hơn trâu bò, nhưng nó lại rất hay gặp các hội chứng về tiêu hóa. Điển hình nhất là đau bụng. Khi thấy con ngựa cào bới đất, đi lại bồn chồn, lăn lộn, hoặc đang đứng mà nằm vật ra là phải kiểm tra ngay”.

Theo ông Hái, nguyên nhân chủ yếu là do thức ăn nấm mốc, ôi thiu, hoặc ăn phải cỏ còn tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Ngựa bị đau bụng rất dễ dẫn đến vỡ ruột, lồng ruột, xoắn ruột, thậm chí là chết. “ Khi ngựa đau bụng, tuyệt đối không được để nó nằm hay giãy đạp. Phải giữ cho nó đứng yên, dắt đi lại nhẹ nhàng. Nếu để nó lăn lộn là xoắn ruột ngay. Sau đó phải tìm cách tháo nguồn thức ăn trong ruột ra càng nhanh càng tốt”. Những kiến thức thực tế của ông Hái đã cứu sống nhiều ngựa trong xóm, giúp bà con bảo toàn được tài sản.

Xã Tổng Cọt hiện có 425 con ngựa bạch, nuôi tập trung nhiều ở các xóm: Kéo Sỹ, Ngườm Luông, Lũng Gìỏng, Lũng Túm.

Sức lan tỏa từ những “thủ lĩnh”

Phong trào nuôi ngựa bạch ở Tổng Cọt được phát triển, đem lại giá trị kinh tế cao. Ở xóm Kéo Sỹ, ông Sầm Văn Róng, Bí thư Chi bộ, kiêm Tổ trưởng Tổ tiết kiệm và vay vốn được ví như “thủ lĩnh” của phong trào. Năm 2018, ông Róng bắt đầu nuôi 3 con ngựa bạch. Chỉ sau 5 tháng nuôi vỗ béo, ông bán một con được hơn 25 triệu đồng. Thấy hiệu quả, ông phát triển đàn lên 6 con ngựa sinh sản.

Từ thành công, ông Róng cùng anh Lý Văn Anh (khi đó là Bí thư Đoàn xã Tổng Cọt) đã phát động phong trào thanh niên lập nghiệp bằng nuôi ngựa bạch. Năm 2019, Đoàn thanh niên xóm Kéo Sỹ đã tuyên truyền, vận động 14 hộ thanh niên nuôi 42 con ngựa. “Lúc đầu khó khăn lắm. Thanh niên vốn ít, kinh nghiệm chưa có, nhưng chúng tôi động viên nhau, người biết chỉ cho người chưa biết. Giờ thì thành phong trào lớn rồi”, ông Róng cho biết.

Với vai trò là Tổ trưởng Tổ vay vốn, ông Róng kết nối 50 hộ dân trong xóm tiếp cận nguồn vốn ưu đãi của ngân hàng chính sách xã hội với tổng dư nợ 5 tỷ 575 triệu đồng. Dòng vốn này phần lớn đều đầu tư xây dựng chuồng trại kiên cố nuôi ngựa bạch. “Xóm Kéo Sỹ giờ thoát nghèo gần hết rồi. Năm 2025, xóm có thêm 45 hộ vay vốn để phát triển đàn ngựa. Hộ ít thì 3 - 4 con, hộ nhiều thì cả chục con. Tổng đàn ngựa của xóm có 260 con. Bà con giờ nhận ra nuôi ngựa bạch lãi gấp đôi nuôi trâu, bò, lại nhàn hơn, nên ai cũng ham”, ông Róng cho hay.

Ông Dương Văn Dịu, một hộ dân trong xóm vay 150 triệu đồng từ chương trình nước sạch và sản xuất kinh doanh, đã gây dựng được đàn ngựa 7 con. “Không có vốn ngân hàng, không có bác Róng hướng dẫn, chắc gia đình tôi vẫn quanh quẩn với cây ngô thôi”, ông Dịu cảm kích.

Xã Tổng Cọt được sáp nhập từ 3 xã (Tổng Cọt, Nội Thôn, Cải Viên), với 26 xóm, gần 7.000 nhân khẩu, vì vậy áp lực thực hiện giảm nghèo là rất lớn. Ông Dương Văn Thịnh, Chủ tịch UBND xã Tổng Cọt khẳng định “Chúng tôi xác định nuôi ngựa bạch là mũi nhọn đột phá để khai thác tiềm năng vùng cao. Cả xã hiện có 1.378 con ngựa, trong đó có 425 con ngựa bạch, tập trung nhiều ở các xón: Kéo Sỹ, Ngườm Luông, Lũng Gìỏng, Lũng Túm”. Theo ông Thịnh, ngựa bạch không chỉ là vật nuôi lấy thịt hay sức kéo. Nó còn là dược liệu, cao ngựa bạch là vị thuốc quý, tốt cho sức khỏe. Phổi ngựa bạch dùng chữa ho, viêm họng, giá trị của nó nằm ở đó.

Tuy nhiên, bà con chủ yếu vẫn bán ngựa hơi cho thương lái với giá 200 nghìn đồng/kg. Việc nấu cao ngựa vẫn còn manh mún, chưa có thương hiệu, người tiêu dùng còn e ngại về chất lượng và nguồn gốc. “Để phát triển bền vững, chúng tôi đang chủ trương thành lập hợp tác xã chăn nuôi ngựa bạch. Hợp tác xã sẽ là nơi hướng dẫn kỹ thuật, quy trình nấu cao chuẩn, đảm bảo vệ sinh và nguyên chất. Mục tiêu là đăng ký sản phẩm Cao ngựa bạch Tổng Cọt đạt chuẩn OCOP. Chỉ có như thế, sản phẩm mới đi xa được, người dân mới làm giàu bền vững được”, ông Thịnh cho biết định hướng phát triển của xã.

Rời Tổng Cọt khi ánh chiều tà nhuộm đỏ những dãy núi đá. Đàn ngựa bạch thong dong trở về chuồng mang theo niềm hy vọng. Đó là ý chí của người dân vùng đất khắc nghiệt nhất đã có hướng đi mới để thoát nghèo bền vững.