Quần thể danh thắng Tràng An là một vùng du lịch tổng hợp gồm các di sản văn hóa và thiên nhiên được UNESCO công nhận ở Ninh Bình,

Tóm tắt: Bài báo phân tích khái niệm và vai trò của du lịch xanh đối với phát triển du lịch bền vững; đánh giá thực trạng triển khai du lịch xanh tại các vùng du lịch trọng điểm ở Việt Nam (Hội An - Quảng Nam, Đà Nẵng, Đặc khu Phú Quốc, Sa Pa (Lào Cai), Tràng An (Ninh Bình); tổng hợp những kết quả đạt được, hạn chế và thách thức chủ yếu; từ đó đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình du lịch xanh, thân thiện môi trường và có tính bền vững cao. Nghiên cứu dựa trên tài liệu học thuật, chính sách quốc gia và kết quả khảo sát sơ bộ tại các điểm đến.

Từ khóa: du lịch xanh, du lịch bền vững, các vùng du lịch trọng điểm, Việt Nam, bảo tồn môi trường.

Abstract: This paper analyzes the concept and role of green tourism in promoting sustainable tourism development; evaluates the current implementation of green tourism in Vietnam’s key tourism regions (Hoi An – Quang Nam, Da Nang, Phu Quoc, Sa Pa – Lao Cai, and Ninh Binh); synthesizes the main achievements, limitations, and challenges; and thereby proposes solutions to promote a strong transition toward an environmentally friendly and highly sustainable green tourism model. The study is based on academic literature, national policy documents, and preliminary survey results conducted at selected destinations.

Keywords: green tourism, sustainable tourism, key tourism regions, Vietnam,

1. Mở đầu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, khan hiếm tài nguyên và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng gia tăng, ngành du lịch thế giới chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình du lịch xanh (green tourism). Du lịch xanh không chỉ hướng tới bảo tồn môi trường tự nhiên mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, nâng cao chất lượng trải nghiệm của du khách, và tối ưu hóa nguồn lực địa phương. Nhận thức được tầm quan trọng này, Việt Nam định hướng phát triển du lịch theo hướng bền vững, trong đó du lịch xanh có vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển ngành giai đoạn 2021–2030.

Việt Nam sở hữu nhiều vùng du lịch trọng điểm với tài nguyên thiên nhiên, văn hoá phong phú và hấp dẫn như Hội An - Đà Nẵng, Phú Quốc, Sa Pa – Lào Cai, Ninh Bình, Quảng Ninh… Đây là các điểm đến thu hút lượng lớn khách nội địa và quốc tế, tạo động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng du lịch. Tuy nhiên, sự gia tăng đột biến về quy mô khách, phát triển cơ sở hạ tầng chưa theo kịp và quản lý chưa hoàn thiện đã gây ra áp lực lớn lên môi trường và cộng đồng địa phương. Do đó, nghiên cứu du lịch xanh tại các vùng này là cần thiết nhằm góp phần xây dựng ngành du lịch Việt Nam phát triển bền vững, cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn tài nguyên.

2. Cơ sở lý luận và khái niệm

2.1. Du lịch xanh là gì?

Du lịch xanh được hiểu là hoạt động du lịch được thiết kế, tổ chức và vận hành theo nguyên tắc giảm thiểu tác động tiêu cực tới môi trường tự nhiên – xã hội, thúc đẩy sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên, bảo tồn đa dạng sinh học, tôn trọng văn hoá bản địa và góp phần gia tăng phúc lợi cộng đồng đích đến. Du lịch xanh là một phần của phát triển du lịch bền vững và kinh tế xanh, gắn với các khái niệm như du lịch bền vững (sustainable tourism), du lịch sinh thái (eco-tourism) và du lịch trách nhiệm (responsible tourism).

2.2. Nguyên tắc cơ bản của du lịch xanh

Bảo tồn môi trường và đa dạng sinh học: hạn chế khai thác quá mức, bảo vệ cảnh quan tự nhiên và hệ sinh thái.

Tối ưu sử dụng tài nguyên: tiết kiệm năng lượng, nước, giảm rác thải và phát thải carbon.

Tham gia cộng đồng: tôn trọng văn hoá, quyền lợi của người dân bản địa, tạo điều kiện để cộng đồng hưởng lợi trực tiếp từ hoạt động du lịch.

Giáo dục và truyền thông: nâng cao nhận thức cho du khách và người lao động về trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Hiệu quả kinh tế hài hoà với bền vững: đảm bảo lợi ích kinh tế không đánh đổi bằng chi phí môi trường và xã hội.

2.3. Vai trò của du lịch xanh đối với phát triển bền vững

Du lịch xanh mang lại nhiều lợi ích quan trọng: giảm thiểu suy thoái môi trường tại điểm đến; tăng tính cạnh tranh và chất lượng trải nghiệm du lịch; kích thích thị trường du lịch cao cấp chú trọng giá trị bền vững; tạo sinh kế ổn định cho cộng đồng địa phương; và góp phần thực hiện các cam kết quốc tế về bảo tồn môi trường.

3. Thực trạng du lịch xanh ở các vùng du lịch trọng điểm của Việt Nam

3.1. Hội An - Quảng Nam

Hội An là một trong những điển hình phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam. Thành phố cổ hội nhập thành công giữa bảo tồn kiến trúc truyền thống, văn hoá và phát triển dịch vụ du lịch. Nhiều sáng kiến du lịch xanh được triển khai như hạn chế xe cơ giới trong khu phố cổ, phát triển tour đi bộ, sử dụng năng lượng tái tạo tại các khu lưu trú, cùng với chương trình phân loại rác tại nguồn.

Kết quả là Hội An giữ được cảnh quan đô thị cổ kính, giảm áp lực ô nhiễm môi trường, tăng trải nghiệm du lịch chất lượng và thu hút nhà đầu tư theo tiêu chuẩn bền vững.

3.2. Đà Nẵng

Đà Nẵng là trung tâm đô thị du lịch biển với bãi biển dài, hệ sinh thái rừng – đồi núi và sông nước. Thành phố đã xây dựng chính sách du lịch xanh như quản lý rác thải, quy hoạch bãi biển thân thiện, phát triển tuyến du lịch ven sông, triển khai các tiêu chí khách sạn xanh. Tuy nhiên, do tốc độ phát triển dịch vụ mạnh mẽ, áp lực môi trường từ chất thải rắn, nước thải du lịch vẫn tồn tại, đòi hỏi tăng cường quản lý và sáng kiến xanh.

3.3. Phú Quốc - Kiên Giang

Phú Quốc đang trở thành “thủ phủ” du lịch quốc tế của Việt Nam với tốc độ phát triển resort, sân bay, vui chơi giải trí mạnh mẽ. Song song với đó, khu dự trữ sinh thái và rừng nguyên sinh Phú Quốc phải đối mặt với thách thức bảo tồn môi trường. Du lịch xanh ở Phú Quốc đang được quan tâm qua các dự án phát triển du lịch sinh thái, bảo tồn rừng ngập mặn và hạn chế xây dựng tự phát tại các khu vực nhạy cảm.

Vùng cao với vẻ đẹp huyền thoại

3.4. Sa Pa - Lào Cai

Sa Pa nổi tiếng với cảnh quan núi non, ruộng bậc thang và văn hoá các dân tộc thiểu số. Du lịch ở đây gắn chặt với cộng đồng bản địa và thiên nhiên. Các mô hình homestay văn hoá xanh, tour sinh thái núi rừng, chính sách bảo tồn văn hoá bản địa đang được triển khai. Tuy nhiên, áp lực từ du khách cao điểm đã dẫn tới tình trạng xâm lấn cảnh quan tự nhiên, phát sinh rác thải và suy giảm chất lượng môi trường, đòi hỏi quản lý bền vững hơn nữa.

3.5. Ninh Bình

Ninh Bình với quần thể cảnh quan Tràng An, Tam Cốc – Bích Động là điểm đến du lịch sinh thái nổi bật. Các khu du lịch đã ứng dụng du lịch xanh qua việc kiểm soát số lượng du khách, phân luồng tham quan, phát triển sản phẩm du lịch trải nghiệm nông nghiệp và bảo tồn cảnh quan. Thực tế cho thấy những mô hình này tạo ra giá trị bền vững hơn so với phát triển du lịch đại trà, góp phần giảm tải sức ép môi trường.

4. Những vấn đề nảy sinh và thách thức chính

4.1. Thiếu khung pháp lý, tiêu chuẩn xanh rõ rệt

Mặc dù có nhiều chủ trương phát triển du lịch bền vững, hệ thống tiêu chí, tiêu chuẩn và quy định pháp lý cụ thể cho du lịch xanh ở Việt Nam còn phân tán và thiếu rõ ràng. Việc xác định “du lịch xanh” chưa thống nhất, dẫn tới khó khăn trong đánh giá, công nhận và khuyến khích đầu tư theo tiêu chuẩn xanh.

4.2. Áp lực hạ tầng và quản lý du lịch

Tại các điểm đến lớn, hạ tầng du lịch phát triển nhanh nhưng chưa đồng bộ với quy hoạch bảo tồn môi trường. Chất thải rắn, nước thải, tiếng ồn, khai thác quá mức cảnh quan xảy ra phổ biến vào mùa cao điểm.

Quản lý du lịch chưa thể hiện rõ ràng các tiêu chí xanh trong kiểm soát số lượng khách, bảo vệ điểm đến và xử lý các tác động môi trường.

4.3. Nhận thức về du lịch xanh của các chủ thể còn hạn chế

Người lao động du lịch, chủ cơ sở kinh doanh dịch vụ và cả du khách đôi khi chưa hiểu rõ vai trò của du lịch xanh, dẫn tới thực hành chưa đầy đủ các nguyên tắc tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và tôn trọng văn hoá bản địa.

4.4. Thiếu nguồn lực tài chính và kỹ thuật

Đầu tư cho hạ tầng xanh (xử lý nước thải, năng lượng sạch, phân loại chất thải…) đòi hỏi vốn lớn. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn tài chính xanh và công nghệ sạch.

4.5. Sự tham gia của cộng đồng địa phương chưa mạnh mẽ

Mô hình cộng đồng tham gia và hưởng lợi trực tiếp từ du lịch xanh chưa phổ biến rộng, khiến lợi ích kinh tế chủ yếu tập trung ở các doanh nghiệp lớn, trong khi người dân địa phương còn bị lãng quên.

Hạ Long - Cát Bà miền di sản luôn hút khách

5. Giải pháp thúc đẩy du lịch xanh ở các vùng trọng điểm

5.1. Hoàn thiện khung thể chế và tiêu chuẩn du lịch xanh

Xây dựng và ban hành tiêu chí, chuẩn mực cụ thể về du lịch xanh dành cho cơ sở lưu trú, tour - tuyến, điểm đến; Tạo cơ chế công nhận, xếp hạng và khuyến khích đầu tư theo tiêu chuẩn xanh; Lồng ghép du lịch xanh vào quy hoạch vùng và quy hoạch ngành du lịch.

5.2. Tăng cường quản lý điểm đến theo nguyên tắc bền vững

Áp dụng giới hạn tải trọng du lịch (carrying capacity) để kiểm soát số lượng khách tại các điểm nhạy cảm; Thiết kế hệ thống bãi đỗ, tuyến di chuyển, check-in theo hướng phân luồng giảm tối đa tác động môi trường; Đầu tư hệ thống xử lý nước thải, thu gom và xử lý rác thải hiệu quả.

5.3. Phát triển sản phẩm du lịch xanh và trải nghiệm bản địa

Khuyến khích các sản phẩm du lịch trải nghiệm thiên nhiên, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái; Hỗ trợ đào tạo, nâng cao năng lực cho cộng đồng trong việc xây dựng dịch vụ homestay, hướng dẫn du lịch văn hoá - thiên nhiên; Liên kết giữa doanh nghiệp, cộng đồng và chính quyền địa phương xây dựng các chuỗi giá trị du lịch bền vững.

5.4. Thúc đẩy đổi mới công nghệ xanh

Hỗ trợ cơ sở du lịch ứng dụng công nghệ sạch như năng lượng tái tạo, hệ thống tiết kiệm nước, phân loại chất thải tự động; Xây dựng quỹ tín dụng xanh cho doanh nghiệp du lịch vừa và nhỏ; Hợp tác với các tổ chức quốc tế, viện nghiên cứu để chuyển giao công nghệ và kiến thức.

5.5. Giáo dục - truyền thông nâng cao nhận thức

Triển khai chiến dịch truyền thông cho du khách về hành vi du lịch xanh; Đưa nội dung du lịch xanh vào chương trình đào tạo chuyên ngành; Tổ chức các hoạt động nâng cao nhận thức cộng đồng địa phương về giá trị tài nguyên và lợi ích của du lịch bền vững.

6. Kết luận

Du lịch xanh là hướng đi tất yếu đối với ngành du lịch Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng rõ rệt. Các vùng du lịch trọng điểm như Cát Bà (Hải Phòng) Hội An (Đà Nẵng, Phú Quốc, Sa Pa và Ninh Bình đã có những bước tiến trong phát triển du lịch xanh, song vẫn còn tồn tại nhiều thách thức về thể chế, quản lý, nhận thức và nguồn lực.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện chính sách, nâng cao quản lý điểm đến, phát triển sản phẩm xanh, thúc đẩy đổi mới công nghệ đến truyền thông và gắn kết cộng đồng sẽ góp phần tạo ra mô hình du lịch xanh bền vững. Điều này không chỉ bảo vệ môi trường và văn hoá bản địa mà còn nâng cao chất lượng trải nghiệm du lịch, tạo lợi ích kinh tế lâu dài cho địa phương và quốc gia.

Tài liệu tham khảo:

- Food and Agriculture Organization. (2018). Sustainable tourism and biodiversity: Concepts and practices. FAO Publishing.

- United Nations World Tourism Organization. (2017). Tourism and the Sustainable Development Goals – Journey to 2030. UNWTO.

- World Tourism Organization. (2022). Global Report on Sustainable Tourism. UNWTO.

- Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Việt Nam. (2021). Chiến lược phát triển du lịch bền vững Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2050. Hà Nội.

- Hall, C. M. (2011). Tourism and sustainability: Development, globalization and new tourism in the Third World. Routledge.

- Lane, B. (1994). What is rural tourism? Journal of Sustainable Tourism, 2(1–2), 7–21.

Weaver, D. (2006). Sustainable Tourism: Theory and Practice. Elsevier.

- Gössling, S., Scott, D., & Hall, C. M. (2015). Tourism and Water: Interactions, Impacts and Challenges. Tourism Management, 51, 1–15.

- Honey, M. (2008). Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? Island Press.

- Bramwell, B., & Lane, B. (2011). Critical research on the governance of tourism and sustainability. Journal of Sustainable Tourism, 19(4–5), 411–421.