Chị Minh Thương, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Trái cây Minh Thương, kiểm tra những chùm vú sữa Hoàng Kim đang vào vụ thu hoạch

Buổi sáng ở thôn Bằng Lăng, xã Đam Rông 2, tỉnh Lâm Đồng thường bắt đầu bằng một lớp sương mỏng phủ trên những triền đồi. Hơi lạnh từ núi rừng còn đọng trên lá, trong khi ánh nắng đầu ngày len dần qua các tán cà phê, sầu riêng và mắc ca.

Giữa màu xanh quen thuộc ấy, những chùm quả vàng óng hiện lên khá lạ mắt. Quả tròn, vỏ bóng, nằm nép dưới những tán lá xanh đậm. Đó là vú sữa Hoàng Kim, giống cây ăn quả còn tương đối mới trên vùng đất vốn được xem là “thủ phủ” của nhiều loại cây công nghiệp lâu năm.

Ít ai nghĩ rằng chỉ sau vài năm bén rễ, giống cây này lại có thể thích nghi khá tốt với điều kiện tự nhiên của Đam Rông. Càng ít người biết rằng phía sau khu vườn ấy là một hành trình được bắt đầu không phải từ một “cơn sốt” cây giống, mà từ sự cân nhắc thận trọng của một người phụ nữ làm nông. Người lựa chọn hướng đi đó là chị Minh Thương, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Trái cây Minh Thương.

Đi tìm một giống cây phù hợp

Những năm qua, Tây Nguyên đã chứng kiến không ít đợt chuyển đổi cây trồng. Hồ tiêu từng được kỳ vọng, mắc ca từng tạo nên sức hút lớn, rồi sầu riêng trở thành lựa chọn của nhiều nhà vườn. Có mô hình mang lại hiệu quả, nhưng cũng có những vùng sản xuất rơi vào khó khăn khi phát triển quá nhanh, thiếu quy hoạch hoặc chưa tìm được thị trường ổn định.

Hiện nay, trên khoảng 5.000 m², Hợp tác xã Trái cây Minh Thương trồng khoảng 700 cây vú sữa Hoàng Kim xen canh với sầu riêng

Bởi vậy, trước khi đưa vú sữa Hoàng Kim về trồng, chị Thương dành nhiều thời gian tìm hiểu đặc tính sinh trưởng của cây, tham khảo các mô hình trong nước và đánh giá điều kiện đất đai, khí hậu tại Đam Rông.

Đến năm 2021, những cây giống đầu tiên được đưa xuống đất. Đó không đơn thuần là việc trồng thêm một loại cây ăn quả trong vườn. Với người đứng đầu hợp tác xã, đây còn là phép thử cho một mô hình nông nghiệp đa tầng, trong đó nhiều loại cây cùng tồn tại, hỗ trợ nhau và tạo ra nhiều giá trị trên một đơn vị diện tích.

Hiện nay, trên khoảng 5.000 m², Hợp tác xã Trái cây Minh Thương trồng khoảng 700 cây vú sữa Hoàng Kim xen canh với sầu riêng. Những hàng cây được bố trí theo khoảng cách phù hợp để vừa đón ánh sáng, vừa không cạnh tranh quá mức về dinh dưỡng.

Phía trên là tán cây ăn quả. Phía dưới là lớp cỏ và thảm thực vật được duy trì có kiểm soát. Cách tổ chức khu vườn nhiều tầng giúp đất giữ ẩm tốt hơn, hạn chế xói mòn và tạo ra tiểu khí hậu thuận lợi cho cây phát triển.

Đam Rông có những lợi thế tự nhiên đặc trưng của vùng cao nguyên. Đất bazan giàu dinh dưỡng, tầng canh tác tương đối dày, khả năng giữ ẩm tốt. Nền nhiệt ôn hòa, nguồn nước khá ổn định cũng là điều kiện thuận lợi để nhiều loại cây lâu năm sinh trưởng.

Trong khu vườn của hợp tác xã, những cây vú sữa Hoàng Kim đã cho thấy khả năng thích nghi đáng chú ý. Cây phát triển tán khá đều, lá dày, xanh đậm. Khi vào mùa, trái kết thành chùm, chuyển dần từ màu xanh sang sắc vàng bóng.

Theo chị Minh Thương, cây bắt đầu cho trái sau khoảng 18 tháng trồng. Đối với cây chiết hoặc cây ghép, thời gian cho trái bói thường dao động từ 18 đến 24 tháng. Khi cây bước vào giai đoạn trưởng thành và được chăm sóc đúng quy trình, thời gian thu hoạch có thể kéo dài khoảng chín tháng trong năm. Hợp tác xã ghi nhận năng suất từ 150–200 kg quả trên mỗi cây trưởng thành.

Những trái vú sữa Hoàng Kim đầu vụ có màu vàng óng đặc trưng, trọng lượng đồng đều, vị ngọt thanh. Sản phẩm đang được hợp tác xã định hướng xây dựng thương hiệu gắn với quy trình sản xuất hữu cơ và truy xuất nguồn gốc

Giá bán sỉ hiện dao động trong khoảng 16.000–20.000 đồng/kg.

Mỗi quả có trọng lượng trung bình khoảng 300–350 gram. Khi chín, vỏ chuyển sang màu vàng bóng, phần thịt bên trong màu trắng trong, vị ngọt thanh và có hương thơm nhẹ. Những con số ấy chưa đủ để khẳng định đây sẽ là một loại cây có thể thay thế các cây trồng truyền thống. Tuy nhiên, chúng cho thấy vú sữa Hoàng Kim có thể trở thành một lựa chọn bổ sung trong quá trình đa dạng hóa cơ cấu cây ăn quả tại địa phương.

Nuôi đất trước khi nuôi cây

Điều khiến khu vườn của Hợp tác xã Trái cây Minh Thương trở nên đáng chú ý không chỉ nằm ở những chùm quả vàng. Giá trị của mô hình còn đến từ cách người trồng chăm sóc đất.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phân bón hóa học, hợp tác xã ưu tiên sử dụng phân chuồng hoai mục, phân hữu cơ vi sinh và phân trùn quế. Nấm đối kháng Trichoderma được bổ sung nhằm hạn chế các bệnh liên quan đến rễ và thân cây.

Trong mùa khô, hệ thống tưới nhỏ giọt giúp đưa nước đến từng gốc cây, giảm thất thoát và duy trì độ ẩm cần thiết. Vào mùa mưa, các rãnh thoát nước được chú trọng để tránh tình trạng ngập úng, gây thối rễ.

Với sâu bệnh, khu vườn được quản lý theo hướng phòng ngừa. Cành già, cành sâu bệnh được cắt bỏ để tán cây thông thoáng. Gốc cây được quét vôi, trong khi bẫy dính màu vàng, tinh dầu Neem và các chế phẩm sinh học được sử dụng để kiểm soát rệp sáp, ruồi vàng và một số loại côn trùng gây hại.

Trái được bọc lưới nhằm hạn chế côn trùng tiếp xúc trực tiếp, qua đó giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Đó là cách làm dựa trên quan niệm “nuôi đất trước khi nuôi cây”. Đất khỏe mới có thể tạo ra cây khỏe - cây khỏe mới cho sản phẩm ổn định và an toàn.

Trong khu vườn ấy, cỏ không bị loại bỏ hoàn toàn. Một phần thảm thực vật được giữ lại để che phủ đất, duy trì độ ẩm và tạo môi trường cho các sinh vật có ích. Sự cân bằng của khu vườn được hình thành từng ngày, không ồn ào nhưng bền bỉ.

Nếu chỉ dừng lại ở diện tích 5.000 m², mô hình vú sữa Hoàng Kim có thể chỉ là một thử nghiệm quy mô nhỏ. Hợp tác xã Trái cây Minh Thương đang tính đến một bước đi dài hơn: xây dựng chuỗi liên kết với các hộ nông dân.

Theo định hướng của hợp tác xã, người dân tham gia liên kết sẽ được hỗ trợ cây giống, vật tư đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc và chuyển giao quy trình sản xuất theo hướng hữu cơ. Khi sản phẩm đạt yêu cầu, hợp tác xã đứng ra liên kết tiêu thụ và bao tiêu.

Cách làm này nhằm khắc phục một trong những hạn chế thường gặp của sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ: mỗi hộ tự trồng, tự chăm sóc và tự tìm đầu ra.Khi cùng tuân thủ một quy trình, chất lượng sản phẩm giữa các khu vườn có thể được kiểm soát đồng đều hơn. Việc truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và tổ chức tiêu thụ cũng thuận lợi hơn.Theo kế hoạch, hợp tác xã dự kiến mở rộng diện tích vú sữa Hoàng Kim lên khoảng 6–7 ha trong thời gian tới.

Hệ thống hồ chứa nước được đầu tư ngay trong khu sản xuất giúp chủ động nguồn tưới trong mùa khô, góp phần duy trì độ ẩm và bảo đảm phát triển bền vững cho vườn cây

Tuy nhiên, người đứng đầu hợp tác xã cho rằng quá trình mở rộng cần được thực hiện từng bước, dựa trên khả năng tiếp nhận của thị trường. Cây giống chỉ nên được đưa xuống đất khi đầu ra, kỹ thuật và khả năng tổ chức sản xuất đã được tính toán tương đối rõ ràng.

Giấc mơ được vun từ những mùa quả

Buổi trưa, sương trên những triền đồi đã tan. Nắng phủ xuống khu vườn, làm những chùm vú sữa Hoàng Kim ánh lên sắc vàng nổi bật. Dưới tán cây, người làm vườn đi chậm qua từng hàng, kiểm tra quả, cắt bỏ những cành khô và điều chỉnh lại túi bọc. Công việc lặp lại mỗi ngày, từ lúc cây còn nhỏ cho đến khi những lứa quả đầu tiên được thu hái.

Vú sữa Hoàng Kim chưa phải là lời giải cho mọi bài toán của nông nghiệp Đam Rông. Loại cây này cũng không nên được nhìn nhận như một “cây làm giàu” có thể trồng đại trà ở bất kỳ nơi đâu.

Hiệu quả của mô hình vẫn cần được kiểm chứng qua nhiều mùa vụ, đặc biệt là khả năng thích ứng với thời tiết, chi phí đầu tư, chất lượng sản phẩm và sức mua của thị trường.

Từ khu vườn của Hợp tác xã Trái cây Minh Thương, một tín hiệu tích cực đang được hình thành. Đó là cách người nông dân lựa chọn giống cây dựa trên điều kiện tự nhiên, tổ chức sản xuất trên nền tảng hữu cơ và xây dựng liên kết trước khi mở rộng diện tích

Nhưng từ khu vườn của Hợp tác xã Trái cây Minh Thương, một tín hiệu tích cực đang được hình thành. Đó là cách người nông dân lựa chọn giống cây dựa trên điều kiện tự nhiên, tổ chức sản xuất trên nền tảng hữu cơ và xây dựng liên kết trước khi mở rộng diện tích.

Có thể vài năm nữa, những tán vú sữa Hoàng Kim sẽ xuất hiện nhiều hơn trên các triền đồi Đam Rông. Khi ấy, bên cạnh cà phê và sầu riêng, vùng đất này có thể được biết đến với một loại trái cây mới, mang sắc vàng của những mùa thu hoạch.

Và câu chuyện về vú sữa Hoàng Kim có lẽ không chỉ là câu chuyện của một giống cây. Đó còn là câu chuyện về những người làm nông biết đi chậm, biết lắng nghe đất và lựa chọn vun đắp giá trị lâu dài thay vì chạy theo những mùa vụ ngắn hạn.

Trên vùng bazan Tây Nguyên, giấc mơ về một vùng trái cây hữu cơ đang bắt đầu như thế: từ từng gốc cây, từng lớp đất được chăm sóc và từng mùa quả vàng lặng lẽ lớn lên giữa đại ngàn./.