Đánh giá hiệu quả của các mô hình canh tác hữu cơ tích hợp trong cải thiện độ phì nhiêu đất và đa dạng sinh học tại các vùng đất bạc màu ở Đông Nam Bộ

Các mô hình canh tác hữu cơ tích hợp là tiền đề hoàn hảo để hướng tới nông nghiệp tuần hoàn

Cơ sở khoa học và lợi ích của mô hình canh tác hữu cơ tích hợp

Các mô hình IOFS hoạt động dựa trên nguyên tắc tuần hoàn sinh học, nơi chất thải của hệ thống này trở thành đầu vào cho hệ thống khác, tạo thành một chuỗi giá trị khép kín, giảm thiểu chất thải ra môi trường. Việc áp dụng IOFS đã được chứng minh là có tác động tích cực đến nhiều mặt. Về mặt cải thiện độ phì nhiêu đất, IOFS giúp tăng cường hàm lượng chất hữu cơ, một yếu tố quan trọng quyết định đến khả năng giữ nước, giữ dinh dưỡng và cấu trúc đất. Theo nghiên cứu của Pham, V. T. et al. (2020), việc sử dụng phân bón hữu cơ từ các nguồn vật nuôi, phế phẩm nông nghiệp trong mô hình tích hợp giúp bổ sung một lượng lớn chất hữu cơ vào đất, kích thích hoạt động của vi sinh vật đất. Các vi sinh vật này sau đó sẽ phân giải các chất hữu cơ, giải phóng các nguyên tố đa và vi lượng cần thiết cho cây trồng, đồng thời tạo ra các chất mùn (humus) giúp cải thiện độ tơi xốp của đất.

Ngoài ra, IOFS còn có vai trò quan trọng trong việc tăng cường đa dạng sinh học. Việc kết hợp nhiều loại cây trồng khác nhau như cây ăn quả, cây công nghiệp, rau màu và cây họ đậu (sử dụng làm cây che phủ hoặc cây xen canh) sẽ tạo ra một môi trường sống đa dạng, thu hút các loài thiên địch, giúp kiểm soát dịch hại một cách tự nhiên (Nguyen, T. H. et al., 2018). Bên cạnh đó, việc kết hợp chăn nuôi (gia cầm, gia súc) và thủy sản (nuôi cá, ếch) cũng tạo ra một môi trường sống phong phú, góp phần tăng cường sự đa dạng về loài. Sự đa dạng sinh học này không chỉ giúp hệ sinh thái nông nghiệp trở nên ổn định hơn mà còn giảm thiểu rủi ro dịch bệnh bùng phát, vốn là một trong những vấn đề lớn của canh tác độc canh.

Bên cạnh phát triển nông nghiệp công nghệ cao, Đồng Nai cũng là địa phương đạt tốc độ chuyển đổi hữu cơ đáng chú ý với các loại cây công nghiệp mũi nhọn

Đồng Nai: Đại diện tiêu biểu về tốc độ chuyển đổi và phát triển nông nghiệp

Tại một địa phương trọng điểm được ưu tiêu phát triển nông nghiệp như Đồng Nai, mô hình VAC (Vườn - Ao - Chuồng) truyền thống kết hợp với cây công nghiệp một trong những mô hình IOFS thành công và được nhân rộng. Mô hình này được triển khai trên các vườn cây ăn quả lâu năm (như sầu riêng, bưởi, chôm chôm) hoặc cây công nghiệp (cà phê, tiêu) trên các vùng đất bạc màu.

Các trang trại điển hình tại Đồng Nai không chỉ trồng cà phê mà còn trồng xen canh các loại cây ăn quả như sầu riêng, bơ, và bưởi. Dưới tán cây, các loại cây họ đậu như muồng hoa vàng và đậu tương được trồng làm cây che phủ. Lá và cành cây được cắt tỉa định kỳ, sau đó được ủ hoai mục thành phân bón hữu cơ bón lại cho cây. Điều này giúp giữ ẩm cho đất, ngăn chặn xói mòn và đặc biệt, các loại cây họ đậu còn giúp cố định đạm từ không khí, làm tăng độ phì nhiêu của đất một cách tự nhiên (Hoang, V. A. et al., 2019).Trang trại xây dựng một hệ thống ao rộng khoảng 1.500 m2 để nuôi cá rô phi, cá chép và ếch. Bùn đáy ao, sau khi lắng đọng chất thải hữu cơ từ cá và các vi sinh vật, được vớt lên định kỳ để làm phân bón hữu cơ cực kỳ hiệu quả cho cây trồng. Nước từ ao cũng được sử dụng để tưới cho vườn cây, cung cấp một lượng dinh dưỡng đáng kể và tiết kiệm chi phí tưới tiêu. Hệ thống chuồng trại tận dụng chất thải từ chăn nuôi, thu gom và đưa vào hệ thống ủ sinh học bằng các chế phẩm vi sinh bản địa (IMO) ngay tại trang trại. Quá trình này giúp xử lý mùi hôi, tiêu diệt mầm bệnh và tạo ra một loại phân bón hữu cơ vi sinh chất lượng cao. Loại phân này được dùng để bón cho toàn bộ vườn cây, giúp cây cà phê và cây ăn quả phát triển khỏe mạnh mà không cần đến phân bón hóa học.

Mô hình VAC truyền thống vẫn luôn chứng minh được giá trị trong bối cảnh nền nông nghiệp chuyển mình

Sau nhiều năm triển khai, các vườn cây áp dụng mô hình này đã có sự thay đổi rõ rệt. Theo một số khảo sát chưa chính thức, hàm lượng chất hữu cơ trong đất tăng từ 1.8% lên 4.2% (theo kết quả phân tích mẫu đất). Sự đa dạng sinh học trong vườn tăng lên đáng kể, thu hút nhiều loài thiên địch như chim và bọ cánh cứng, giúp kiểm soát sâu bệnh một cách tự nhiên. Cây cà phê sinh trưởng mạnh, năng suất ổn định, và chất lượng hạt được cải thiện rõ rệt, đạt tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế. Điều này cho phép sản phẩm của trang trại được bán ra với giá cao hơn 30-40% so với cà phê thông thường. Hơn nữa, doanh thu từ chăn nuôi (gà, vịt, heo) và thủy sản (cá, ếch) cũng góp phần tạo thêm nguồn thu nhập ổn định cho trang trại, giúp người nông dân không phụ thuộc hoàn toàn vào cây cà phê (Tran, M. L. et al., 2021). Mô hình này không chỉ cải thiện chất lượng đất và môi trường mà còn tạo ra một hệ thống sản xuất bền vững và hiệu quả về mặt kinh tế.

Tài liệu tham khảo:

1. Pham, V. T., Le, D. L., & Nguyen, M. T. (2020). Ảnh hưởng của phân bón hữu cơ vi sinh đến độ phì nhiêu đất và sinh trưởng cây trồng. Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 10(2), 89-98.
2. Nguyen, T. H., Hoang, V. C., & Le, T. T. (2018). Vai trò của đa dạng sinh học trong kiểm soát dịch hại trên cây trồng. Tạp chí Sinh học và Môi trường, 15(3), 112-120.
3. Hoang, V. A., Tran, H. N., & Phan, M. C. (2019). Hiệu quả của việc sử dụng cây họ đậu trong cải tạo đất và tăng năng suất cây trồng. Tạp chí Khoa học và Phát triển, 17(1), 55-64.
4. Tran, M. L., Vo, T. C., & Dinh, P. H. (2021). Phân tích hiệu quả kinh tế của mô hình VAC tích hợp trong sản xuất nông nghiệp bền vững. Tạp chí Kinh tế và Phát triển, 25(4), 30-40.