Công nghệ sinh học nông nghiệp bước vào giai đoạn phát triển đa tính trạng

Sau gần 30 năm thương mại hóa, cây trồng công nghệ sinh học tiếp tục tăng trưởng mạnh, với diện tích canh tác toàn cầu đạt mức cao kỷ lục 218,7 triệu ha trong năm 2024. Việt Nam cũng duy trì đà mở rộng ổn định, khi diện tích ngô biến đổi gen chiếm hơn một nửa tổng diện tích trồng ngô cả nước.

Diện tích canh tác toàn cầu lập kỷ lục mới

Sau gần ba thập kỷ kể từ khi được thương mại hóa lần đầu vào năm 1996, cây trồng công nghệ sinh học, hay cây trồng biến đổi gen, đang tiếp tục mở rộng nhanh trên quy mô toàn cầu.

Báo cáo thường niên “Tình hình ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học năm 2024 trên toàn cầu” của ISAAA cho biết, đến hết năm 2024 đã có 73 quốc gia sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen. Trong đó, 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi. Tổng diện tích tích lũy toàn cầu đã đạt 3,75 tỷ ha.

Đáng chú ý, số quốc gia trực tiếp canh tác đã tăng lên 31 nước - mức cao nhất từ trước đến nay, với sự gia nhập của Ghana và Kenya. Theo ISAAA, diễn biến này cho thấy châu Phi đang nổi lên như một khu vực tăng trưởng mới trong ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học. Ghana hiện canh tác đậu đũa kháng sâu, trong khi Kenya bắt đầu trồng bông kháng sâu.

Các nước đang phát triển tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt xu hướng này với diện tích canh tác đạt 124,8 triệu ha, chiếm 57% diện tích toàn cầu. Trong khi đó, các nước phát triển đạt 93,9 triệu ha, tương đương 43%.

Xét theo khu vực, Mỹ Latinh dẫn đầu thế giới với 102,2 triệu ha, chiếm gần 47% tổng diện tích toàn cầu, vượt Bắc Mỹ với 91,7 triệu ha.

Bốn loại cây trồng chủ lực gồm đậu tương, ngô, bông và cải dầu tiếp tục chiếm ưu thế. Trong đó, đậu tương đứng đầu với 107,2 triệu ha tại 11 quốc gia; ngô đạt 72,56 triệu ha tại 18 quốc gia; bông đạt 25,31 triệu ha và là loại cây được ứng dụng tại nhiều quốc gia nhất với 19 nước; còn cải dầu đạt 11,15 triệu ha tại 4 quốc gia.

Những con số này cho thấy cây trồng biến đổi gen đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi ở các nhóm cây trồng có vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng thực phẩm, thức ăn chăn nuôi và nguyên liệu công nghiệp.

Việt Nam mở rộng diện tích ngô biến đổi gen

Tại khu vực châu Á - châu Đại Dương, diện tích cây trồng công nghệ sinh học năm 2024 đạt 20,81 triệu ha tại 9 quốc gia, tương đương khoảng 10% tổng diện tích toàn cầu. Ấn Độ, Trung Quốc và Australia tiếp tục là những quốc gia dẫn đầu khu vực.

Theo báo cáo của ISAAA, xu hướng chung tại châu Á cho thấy cây trồng công nghệ sinh học ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và hỗ trợ an ninh lương thực trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.

Tại Việt Nam, cây trồng công nghệ sinh học tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ổn định kể từ khi ngô biến đổi gen được đưa vào canh tác từ năm 2015. Việc triển khai các giải pháp quản lý dịch hại tổng hợp từ năm 2019, đặc biệt trong phòng trừ sâu keo mùa thu, đã thúc đẩy diện tích trồng ngô BĐG mở rộng đáng kể.

Đến năm 2024, diện tích ngô biến đổi gen tại Việt Nam đạt khoảng 430.000 ha, tương đương 54% tổng diện tích trồng ngô cả nước.

Hiện Việt Nam đã phê duyệt 31 giống ngô biến đổi gen kháng sâu nhằm tiếp tục nâng cao hiệu quả canh tác.

Trong bối cảnh chi phí vật tư nông nghiệp tăng cao, biến đổi khí hậu và sâu bệnh ngày càng phức tạp, việc mở rộng ứng dụng công nghệ sinh học được xem là một trong những giải pháp giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí đầu vào và tăng khả năng chống chịu cho sản xuất nông nghiệp.

Công nghệ sinh học bước sang giai đoạn phát triển mới

Không chỉ mở rộng về diện tích, công nghệ sinh học trong nông nghiệp cũng đang bước vào giai đoạn phát triển mới với sự gia tăng mạnh về số lượng phê duyệt và chiều sâu công nghệ.

Xu hướng nổi bật hiện nay là chuyển từ các cây trồng mang tính trạng đơn lẻ sang các tổ hợp đa tính trạng, đặc biệt là kết hợp giữa khả năng kháng sâu và chịu thuốc trừ cỏ. Điều này phản ánh nhu cầu ngày càng cao đối với các giống cây có khả năng tối ưu hóa năng suất, quản lý dịch hại hiệu quả và thích ứng với điều kiện canh tác phức tạp.

Song song với các cây trồng truyền thống, làn sóng đổi mới cũng đang mở rộng sang nhiều ứng dụng mới như cây trồng kháng bệnh, tăng giá trị dinh dưỡng và phục vụ mục tiêu môi trường. Báo cáo dẫn một số ví dụ như ngô TELA kháng sâu và chịu hạn, chuối kháng bệnh Panama, bạch đàn tăng năng suất gỗ hay các ứng dụng mới như cây cảnh phát sáng và cây lọc không khí.

Theo ISAAA, điều này cho thấy cây trồng công nghệ sinh học đang chuyển từ mục tiêu chủ yếu là tăng năng suất sang các giải pháp đa chức năng, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của nông nghiệp và đời sống.

Báo cáo cũng nhận định thị trường công nghệ sinh học nông nghiệp toàn cầu có thể đạt tốc độ tăng trưởng gần 10% mỗi năm trong thập kỷ tới, qua đó tiếp tục khẳng định vai trò của công nghệ sinh học như một trong những trụ cột của nền nông nghiệp bền vững.

Bên cạnh tiến bộ công nghệ, hệ sinh thái chính sách và đổi mới sáng tạo cũng đang dần hoàn thiện, với trọng tâm là mở rộng quy mô ứng dụng, tăng cường hợp tác quản lý và thúc đẩy truyền thông khoa học. Các công nghệ mới như chỉnh sửa gen và nông nghiệp phân tử được kỳ vọng sẽ đóng vai trò then chốt trong nâng cao tính bền vững và khả năng chống chịu của hệ thống nông nghiệp tương lai.

Theo TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA, việc phê duyệt và mở rộng canh tác cây trồng biến đổi gen đang trở thành giải pháp chiến lược giúp nhiều quốc gia ứng phó với áp lực sâu bệnh, chi phí nhập khẩu nông sản gia tăng và nguy cơ thiếu hụt nguồn cung lương thực.

“Mỗi quốc gia cần có quyết tâm chính trị và khung pháp lý phù hợp để vượt qua các rào cản hiện tại. Ưu tiên mở rộng ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp sẽ góp phần ổn định hệ thống lương thực và đưa lợi ích của đổi mới đến với nhiều cộng đồng hơn”, bà nhấn mạnh.