Đưa khoa học, công nghệ thành động lực tăng trưởng nông nghiệp

Tại hội nghị do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức, các cơ quan quản lý, địa phương, viện nghiên cứu và doanh nghiệp tập trung đánh giá kết quả ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời nhận diện những điểm nghẽn đang hạn chế khả năng nâng cao giá trị nông sản.

Tiếp nối hội nghị khu vực phía Bắc ngày 27/10, hội nghị khu vực phía Nam đặt trọng tâm vào các giải pháp gắn nghiên cứu với sản xuất, kết nối dữ liệu và thúc đẩy thương mại hóa công nghệ.

Công nghệ phải tạo giá trị trên đồng ruộng

Phát biểu khai mạc, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, tăng trưởng khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản trong 9 tháng năm 2026 đạt 4,02%; kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 10 tháng đạt trên 63 tỷ USD.

Nhiều tiến bộ về giống, công nghệ sinh học, cơ giới hóa, bảo quản, chế biến và truy xuất nguồn gốc đã được ứng dụng, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất.

Khu vực phía Nam tập trung nhiều vùng sản xuất hàng hóa lớn, ngành hàng xuất khẩu chủ lực, cùng hệ thống viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Đây là điều kiện để thúc đẩy ứng dụng công nghệ, đổi mới phương thức tổ chức sản xuất và nâng giá trị gia tăng.

Báo cáo tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, giống lúa do Việt Nam chọn tạo chiếm 5 trong 10 giống có diện tích gieo trồng lớn nhất cả nước và 8 trong 10 giống có diện tích lớn nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Các giống mới giúp năng suất tăng khoảng 10%, sản lượng tăng thêm ước tính 2,4 triệu tấn mỗi năm, tạo giá trị kinh tế gia tăng khoảng 12.000 tỷ đồng/năm.

Tuy nhiên, việc tổ chức nhiệm vụ khoa học, công nghệ chưa gắn chặt với nhu cầu tăng trưởng và yêu cầu thị trường. Nguồn lực đầu tư còn phân tán; huy động vốn xã hội hóa, hợp tác công tư chưa phát huy đầy đủ hiệu quả. Dữ liệu ngành thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng tốt yêu cầu điều hành sản xuất theo thời gian thực.

Từ thực trạng đó, ngành xác định chuyển từ nghiên cứu theo từng đề tài riêng lẻ sang giải quyết các bài toán của ngành hàng, chuỗi giá trị và địa phương; tập trung vào công nghệ phù hợp với lợi thế sinh thái từng vùng.

Gỡ điểm nghẽn từ sản xuất đến tiêu thụ

Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trần Chí Hùng cho biết, địa phương tăng cường phối hợp với viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và hợp tác xã để chuyển giao công nghệ vào sản xuất.

Các công cụ quản lý canh tác, cảm biến, kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ, nhật ký điện tử và bản đồ số đã được ứng dụng trong quản lý sản xuất, giám sát phát thải.

Theo báo cáo của địa phương, những mô hình này bước đầu giúp giảm trên 30% lượng phân đạm, giảm lượng giống gieo sạ xuống khoảng 60 kg/ha, giảm 2–3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật; năng suất tăng 0,3–0,7 tấn/ha và lợi nhuận tăng tối thiểu 20% so với phương thức canh tác truyền thống.

Dù vậy, chi phí đầu vào cao, sản xuất nhỏ lẻ, cơ giới hóa chưa đồng bộ và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế vẫn là những trở ngại. Cần Thơ xác định tiếp tục củng cố liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trong sản xuất, chế biến, tiêu thụ.

Từ góc độ doanh nghiệp, Chủ tịch Tập đoàn Lộc Trời Huỳnh Văn Thòn cho rằng ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số theo chuỗi có thể giúp giảm 10–15% chi phí đầu vào, đồng thời nâng giá trị sản phẩm thông qua truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu thị trường.

Tuy nhiên, sản phẩm chất lượng cao còn gặp khó khăn trong tiếp cận người tiêu dùng, khiến giá trị từ ứng dụng công nghệ chưa được thị trường ghi nhận tương xứng.

Tập đoàn đề xuất tạo “luồng xanh” hoặc khu vực riêng trên hệ thống siêu thị, sàn thương mại điện tử cho sản phẩm gạo chất lượng cao, có hồ sơ số và thông tin truy xuất minh bạch. Ông Huỳnh Văn Thòn cho biết, nếu tháo gỡ được điểm nghẽn phân phối, doanh nghiệp sẵn sàng đăng ký triển khai 100.000 ha trong Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, bắt đầu từ vụ đông xuân 2026–2027.

Nghiên cứu phải có địa chỉ ứng dụng

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chỉ rõ tăng trưởng theo chiều rộng đã gần tới hạn, quỹ đất khó mở rộng, trong khi năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng giữa các vùng còn chênh lệch.

Quy mô sản xuất nhỏ, phân tán và liên kết chưa bền vững làm tăng chi phí, gây khó khăn cho chuẩn hóa dữ liệu. Năng lực tự chủ về giống, vật tư, công nghệ, thiết bị còn hạn chế; hạ tầng nghiên cứu, bảo quản, kho lạnh, logistics và chế biến sâu chưa đáp ứng yêu cầu.

Phó Thủ tướng yêu cầu tiếp tục tháo gỡ vướng mắc về thể chế, tài chính, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; tập trung vào những lĩnh vực trực tiếp phục vụ sản xuất.

“Tiêu chí lớn nhất là năng suất và chất lượng nông sản được nâng cao, chi phí sản xuất giảm, giá trị gia tăng cao hơn, phát thải được kiểm soát và thu nhập của người dân ngày càng tăng”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Theo đó, nghiên cứu cần xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, lấy doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất làm trung tâm ứng dụng. Mỗi nhiệm vụ phải có kết quả cụ thể, địa chỉ tiếp nhận và khả năng nhân rộng.

Phó Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các bộ, ngành, địa phương rà soát hiện trạng, xác định danh mục bài toán lớn, cấp thiết, tác động trực tiếp đến tăng trưởng và năng lực cạnh tranh.

Các nhóm ưu tiên gồm giống cây trồng, vật nuôi; phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật gắn với phòng, chống dịch bệnh; công nghệ, máy móc phục vụ sản xuất và chuẩn hóa hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Với từng ngành hàng chủ lực phía Nam, cần lựa chọn chuỗi sản phẩm có khả năng cạnh tranh quốc tế để triển khai mô hình điểm. Mỗi mô hình phải xác định công nghệ cần làm chủ, tỷ lệ nguyên liệu trong nước, mức độ chế biến sâu, tiêu chuẩn chất lượng, thị trường tiêu thụ và hiệu quả kinh tế dự kiến.

Kết nối dữ liệu, giao nhiệm vụ theo thời hạn

Cùng với đổi mới nghiên cứu, Phó Thủ tướng yêu cầu tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất theo chuỗi giá trị.

Các chương trình tập trung vào cây trồng chủ lực; chăn nuôi an toàn sinh học, kinh tế tuần hoàn; thủy sản công nghệ cao, nuôi biển bền vững; rừng gỗ lớn, dược liệu và chế biến lâm sản; dữ liệu tài nguyên, thủy lợi, khí hậu và cảnh báo thiên tai.

Dữ liệu ngành phải được chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ, ưu tiên thông tin về đất đai, vùng trồng, cơ sở sản xuất, giống, vật tư, dịch bệnh, nguồn nước và môi trường. Hệ thống truy xuất nguồn gốc cần có khả năng kiểm chứng thông tin trên toàn chuỗi cung ứng. Phó Thủ tướng đồng thời yêu cầu khẩn trương đề xuất xây dựng và đưa vào hoạt động Sàn giao dịch nông sản quốc gia.

Bộ Công an phối hợp hỗ trợ kết nối dữ liệu định danh chủ thể, vùng nguyên liệu, cơ sở sản xuất, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch, kiểm nghiệm, chứng nhận chất lượng và lưu thông hàng hóa theo quy định.

Bộ Khoa học và Công nghệ tổng hợp, kiến nghị hoặc xử lý theo thẩm quyền những vướng mắc về đầu tư, tài chính, tài sản trí tuệ, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Trước ngày 20/11/2026, mỗi tỉnh, thành phố phía Nam lựa chọn 3–5 bài toán ưu tiên, thể hiện rõ liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ và xây dựng thương hiệu.

Các viện nghiên cứu, trường đại học đăng ký, đề xuất giải pháp công nghệ với Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước ngày 15/12/2026. Doanh nghiệp, hợp tác xã chủ động đăng ký nhu cầu công nghệ, năng lực đầu tư, khả năng tiếp nhận và tiêu thụ sản phẩm.

Phó Thủ tướng yêu cầu các đơn vị cụ thể hóa kết luận hội nghị thành kế hoạch có mục tiêu, nhiệm vụ, tiến độ, nguồn lực và sản phẩm đầu ra đánh giá được, đưa kết quả nghiên cứu vào phục vụ tăng trưởng và nâng cao thu nhập cho người sản xuất.