Loại cam sành ở Hà Giang trồng tập trung tại 3 huyện Bắc Quang, Quang Bình, Vị Xuyên, với diện tích có thời điểm lên đến 7.000 ha. Là sản phẩm OCOP của nhiều đia phương

Hà Giang (Tuyên Quang) vốn nổi tiếng với cao nguyên đá Đồng Văn, với những cung đường uốn lượn và bản làng ẩn hiện trong sương. Ít ai ngờ rằng giữa miền đất khắc nghiệt ấy lại có những vùng trồng cam trù phú như Bắc Quang, Quang Bình, Vị Xuyên. Chính điều kiện tự nhiên đặc biệt - khí hậu mát mẻ, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, thổ nhưỡng giàu khoáng chất - đã tạo nên hương vị riêng biệt cho cam sành nơi đây.

Cam sành Hà Giang có vẻ ngoài mộc mạc. Vỏ dày, sần sùi, màu xanh pha vàng khi chín, không bóng bẩy như nhiều loại cam khác. Nhưng ẩn sau lớp vỏ thô ráp ấy là những múi cam mọng nước, sắc cam đậm, căng tràn nhựa sống. Khi bóc ra, hương thơm dịu nhẹ lan tỏa, vừa thanh mát vừa ngọt ngào. Cắn một múi cam, vị ngọt đậm quyện cùng chút chua thanh lan nơi đầu lưỡi, rồi đọng lại dư vị mát lành khó tả.

Người dân Hà Giang vẫn thường nói vui rằng, cam sành nơi đây “ăn một lần là nhớ cả đời”. Quả thật, cái vị ngọt ấy không gắt, không sắc, mà tròn đầy, đằm thắm như tình người vùng cao. Có lẽ chính sự chắt chiu của đất trời đã làm nên điều đó. Mỗi mùa đông, khi sương giá phủ trắng núi rừng, cây cam vẫn lặng lẽ bám rễ sâu vào lòng đất, tích tụ dưỡng chất để đến mùa thu, mùa đông năm sau cho ra những trái ngọt.

Mùa cam chín thường bắt đầu từ tháng 11 và kéo dài đến sau Tết Nguyên đán. Khi ấy, dọc các triền đồi Bắc Quang hay Quang Bình, những vườn cam trĩu quả như được thắp sáng bởi sắc vàng cam ấm áp. Giữa nền xanh của lá, từng chùm cam lấp ló, nặng trĩu cành. Không khí mùa thu đông se lạnh càng làm cho vị cam thêm đậm đà.

Với người nông dân Hà Giang, cây cam không chỉ là nguồn thu nhập chính mà còn là niềm tự hào. Từ những năm 1990, cam sành dần trở thành cây trồng chủ lực, giúp nhiều hộ gia đình thoát nghèo. Những đồi đất trước kia chỉ trồng ngô, sắn năng suất thấp nay được phủ kín bởi vườn cam xanh tốt. Nhờ áp dụng tiến bộ kỹ thuật, cải tạo giống và chăm sóc theo hướng an toàn, chất lượng cam ngày càng được nâng cao, từng bước khẳng định thương hiệu trên thị trường.

Chăm sóc cam sành không phải việc đơn giản. Cây cam ưa đất tơi xốp, thoát nước tốt, đòi hỏi người trồng phải thường xuyên tỉa cành, bón phân, phòng trừ sâu bệnh. Đặc biệt, trong những tháng mưa nhiều, nếu không chú ý, rễ cây dễ bị úng, ảnh hưởng đến năng suất. Vì thế, người trồng cam luôn phải theo sát từng giai đoạn phát triển của cây, từ lúc ra hoa, đậu quả đến khi thu hoạch.

Hoa cam nở vào mùa xuân, trắng muốt và thơm dịu. Hương hoa cam thoảng trong gió khiến cả vườn như bừng sáng. Những chùm hoa nhỏ xíu ấy sau này sẽ kết thành quả, lớn dần qua từng tháng. Đến khi thu hoạch, người ta hái cam bằng tay, nhẹ nhàng xoay cuống để tránh làm trầy vỏ. Cam được phân loại, đóng thùng và vận chuyển đi khắp nơi, từ các thành phố lớn đến những tỉnh miền xuôi.

Cam sành Hà Giang không chỉ là sản vật nông nghiệp mà còn là một phần văn hóa địa phương. Trong những ngày Tết, trên mâm ngũ quả của nhiều gia đình vùng cao không thể thiếu những quả cam tròn đầy. Sắc cam tượng trưng cho sự ấm áp, đủ đầy, mang theo ước vọng về một năm mới sung túc. Khi có khách quý đến nhà, chủ nhà thường mời cam cùng chén trà nóng – một cách tiếp đãi giản dị mà chân tình.

Những năm gần đây, cam sành Hà Giang đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, góp phần nâng cao giá trị và uy tín. Nhiều mô hình trồng cam theo hướng VietGAP, hữu cơ được triển khai nhằm đảm bảo chất lượng và an toàn thực phẩm. Nhờ đó, người tiêu dùng ngày càng tin tưởng, còn người trồng cam có thêm động lực để giữ gìn thương hiệu.

Nhờ giá trị dinh dưỡng cao, có lợi cho sức khỏe, ngày nay, quả cam sành Hà Giang được nhiều du khách biết đến và trở thành đặc sản

Tuy nhiên, cây cam cũng đối mặt với không ít thách thức. Biến đổi khí hậu làm thời tiết thất thường, sâu bệnh có xu hướng gia tăng. Giá cả thị trường đôi khi bấp bênh, ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân. Trước những khó khăn ấy, chính quyền địa phương và người dân đang nỗ lực tìm hướng đi bền vững: đa dạng hóa sản phẩm từ cam như nước ép, mứt cam, tinh dầu; kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm vườn cam; xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ ổn định.

Đã có một thời, vì áp lực tiêu thụ và lợi nhuận trước mắt, một bộ phận người dân tự phát ngâm cam bằng hóa chất để kéo dài thời gian bảo quản. Những dung dịch không rõ nguồn gốc được sử dụng với hy vọng giữ cho vỏ cam tươi lâu, bóng đẹp hơn khi đưa ra thị trường xa. Ban đầu, cách làm này tưởng như giúp giải quyết bài toán “được mùa rớt giá”, nhưng hậu quả để lại thì nặng nề hơn nhiều.

Tin đồn lan nhanh, người tiêu dùng hoang mang, sức mua giảm mạnh. Chỉ cần một vài trường hợp vi phạm cũng đủ khiến cả vùng cam bị ảnh hưởng. Giá cam tụt dốc, thương lái e dè, nhiều vườn đến kỳ thu hoạch mà không bán được. Người trồng cam chân chính chịu thiệt hại lớn, công sức cả năm trời đứng trước nguy cơ trắng tay. Vùng cam từng nhộn nhịp bỗng trở nên điêu đứng.

Từ bài học ấy, địa phương đã siết chặt quản lý, khuyến khích sản xuất an toàn, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu bền vững. Uy tín một khi mất đi rất khó lấy lại, nhưng chính sự thay đổi ấy đã mở ra con đường làm ăn minh bạch, lâu dài cho người trồng cam. Ngày nay du khách đến Hà Giang vào mùa cam chín thường thích ghé thăm các vườn cam bạt ngàn. Được tự tay hái quả, thưởng thức cam tươi ngay tại vườn giữa không gian núi rừng thoáng đãng là một trải nghiệm đáng nhớ. Trong tiết trời se lạnh, vị ngọt mát của cam như xua tan mệt mỏi sau hành trình dài vượt đèo dốc.

Giữa bạt ngàn núi đá tai mèo và những cung đường quanh co, cam sành Hà Giang là minh chứng cho sức sống bền bỉ của con người nơi địa đầu Tổ quốc. Từ đất đá khô cằn, họ đã gây dựng nên những vườn cây trĩu quả, mang lại màu sắc và hy vọng cho quê hương. Tết đến là mua cam sành Hà Giang mang sắc vàng toả đi khắp các thị trường.

Cam sành Hà Giang không chỉ ngọt bởi nắng gió, mà còn ngọt bởi mồ hôi, công sức và niềm tin của người trồng. Mỗi trái cam như kết tinh của đất trời và lòng người, mang theo câu chuyện về một vùng đất gian khó nhưng giàu nghị lực. Và khi thưởng thức một múi cam mọng nước, ta không chỉ cảm nhận vị ngon tự nhiên, mà còn chạm đến cả hồn cốt của miền sơn cước xa xôi ấy./.