Truy xuất nguồn gốc: “Lá chắn số” bảo vệ thương hiệu và niềm tin người tiêu dùng

Tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng” nhấn mạnh vai trò của minh bạch thông tin hàng hóa trong bảo vệ doanh nghiệp, người tiêu dùng và thị trường.

Từ yêu cầu thị trường đến pháp lý

Vừa qua, tại Hà Nội, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương phối hợp với Tạp chí Tiếp thị và Gia đình tổ chức Tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng”. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Bộ Công Thương đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định về truy xuất nguồn gốc đối với một số nhóm hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ.

Theo Ban tổ chức, tham dự tọa đàm có lãnh đạo các cơ quan quản lý, chuyên gia công nghệ cùng đại diện nhiều tập đoàn, tổng công ty lớn trong lĩnh vực xăng dầu, khí, hóa chất, phân bón...

Đại diện cơ quan quản lý có ông Trần Hữu Linh - Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương).

Chương trình có sự tham gia đồng hành của Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR); Công ty CP Supe phốt phát và hóa chất Lâm Thao; Tập đoàn xăng dầu Việt Nam Petrolimex; Tập đoàn Hoá chất Việt Nam; Công ty CP Phân bón Bình Điền; Tổng công ty Phân bón và Hoá chất Dầu khí PVFCCo; Tổng Công ty Gas Petrolimex; Công ty CP Kinh doanh khí Miền Nam; Công ty CP Vilaconic; Nhà thuốc Long Châu.

Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa các quy định mới của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi và Nghị định hướng dẫn thi hành, đồng thời đặt nền móng cho việc quản lý hàng hóa theo hướng rủi ro, số hóa dữ liệu và minh bạch toàn chuỗi. Theo định hướng này, các nhóm hàng có mức độ rủi ro cao, có khả năng ảnh hưởng tới sức khỏe, an toàn người tiêu dùng, môi trường và trật tự thị trường sẽ phải thực hiện truy xuất nguồn gốc; các nhóm hàng khác được khuyến khích áp dụng để nâng cao năng lực quản trị và sức cạnh tranh.

Một điểm đáng chú ý được nêu tại tọa đàm là sau hơn 6 tháng vận hành, hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia VeriGoods Việt Nam đã xác thực hơn 1 triệu mã sản phẩm, chủ yếu trong lĩnh vực gas và phân bón, cho thấy nhu cầu minh bạch hóa hàng hóa đang chuyển nhanh từ nhận thức sang hành động thực tế.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho rằng, truy xuất nguồn gốc là công cụ quan trọng để bảo vệ doanh nghiệp, người tiêu dùng và sự minh bạch của thị trường.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, nhấn mạnh việc truy xuất nguồn gốc cần được hiểu đúng bản chất. Đây không chỉ là thao tác gắn tem, dán mã hay đưa một vài thông tin cơ bản lên bao bì, mà là quá trình doanh nghiệp theo dõi, định danh và xác thực sản phẩm trong suốt vòng đời hàng hóa, từ nguyên liệu đầu vào, sản xuất, vận chuyển, phân phối đến tay người tiêu dùng.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, không ít doanh nghiệp từng xem tem chống giả là giải pháp chủ yếu để bảo vệ sản phẩm. Tuy nhiên, khi công nghệ làm giả ngày càng tinh vi, tem vật lý đơn thuần có thể bị sao chép, mô phỏng hoặc sử dụng sai mục đích. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc hiện đại phải đi xa hơn một lớp nhận diện bên ngoài. Đằng sau mỗi mã định danh cần là một hệ thống dữ liệu đủ tin cậy, có khả năng kiểm chứng, liên thông và phục vụ cả ba mục tiêu: quản trị doanh nghiệp, giám sát thị trường và bảo vệ người tiêu dùng.

Trong các ngành có hệ thống phân phối rộng như phân bón, hóa chất, khí, xăng dầu hay hàng tiêu dùng thiết yếu, hàng giả và hàng nhái không chỉ gây thiệt hại doanh thu cho doanh nghiệp. Nghiêm trọng hơn, sản phẩm kém chất lượng có thể làm suy giảm uy tín thương hiệu, gây rủi ro an toàn, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất của người dân và làm méo mó môi trường cạnh tranh.

Với lĩnh vực nông nghiệp, tác động này càng rõ. Phân bón giả, phân bón kém chất lượng có thể khiến nông dân mất chi phí đầu tư, giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng chất lượng nông sản và làm gia tăng rủi ro trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Một bao phân bón không rõ nguồn gốc nếu đi vào đồng ruộng không chỉ là câu chuyện của một giao dịch thương mại, mà còn liên quan đến hiệu quả mùa vụ, thu nhập của hộ nông dân và niềm tin vào thị trường vật tư nông nghiệp.

Bởi vậy, truy xuất nguồn gốc đang được nhìn nhận như một công cụ quản trị thị trường hiện đại. Khi mỗi sản phẩm được định danh rõ ràng, doanh nghiệp có thể kiểm soát tốt hơn đường đi của hàng hóa, phát hiện bất thường trong phân phối, nhận diện điểm nóng có nguy cơ xuất hiện hàng giả, đồng thời cung cấp cho cơ quan chức năng dữ liệu phục vụ kiểm tra, xử lý vi phạm.

Ở chiều ngược lại, người tiêu dùng có thêm công cụ để tự bảo vệ mình. Chỉ với thao tác quét mã bằng điện thoại thông minh, người mua có thể kiểm tra thông tin sản phẩm, nhà sản xuất, nguồn gốc, hướng dẫn sử dụng, chương trình chăm sóc khách hàng hoặc cảnh báo liên quan. Khi thông tin minh bạch hơn, niềm tin thị trường được củng cố; khi người tiêu dùng chủ động xác thực sản phẩm, áp lực đối với hàng giả, hàng nhái cũng tăng lên.

Ông Nguyễn Quốc An, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng tem thông minh, mã QR trong truy xuất nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu doanh nghiệp.

Supe Lâm Thao: Từ tem thông minh đến chiến lược bảo vệ thương hiệu

Tại tọa đàm, Công ty cổ phần Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao là một trong những doanh nghiệp ngành phân bón chủ động ứng dụng truy xuất nguồn gốc từ sớm nhằm bảo vệ thương hiệu và quyền lợi người tiêu dùng. Theo ông Nguyễn Quốc An, Phó Tổng Giám đốc Công ty, Supe Lâm Thao có 64 năm hình thành và phát triển, mỗi năm cung cấp hàng triệu tấn phân bón ra thị trường. Với quy mô phân phối lớn, tình trạng hàng giả, hàng nhái trong lĩnh vực phân bón khiến doanh nghiệp nhiều năm trăn trở, bởi thiệt hại không chỉ nằm ở doanh thu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín thương hiệu, niềm tin của người tiêu dùng và hiệu quả sản xuất của bà con nông dân.

Trước đây, doanh nghiệp từng áp dụng nhiều biện pháp như thay đổi chất liệu bao bì, điều chỉnh thiết kế mẫu mã, tăng cường dấu hiệu nhận diện. Tuy nhiên, sau một thời gian, trên thị trường vẫn xuất hiện những sản phẩm nhái có hình thức tương tự. Điều này cho thấy chống giả bằng thay đổi bao bì đơn thuần là chưa đủ nếu thiếu hệ thống xác thực và quản lý dữ liệu đi kèm.

Từ năm 2021, Supe Lâm Thao bắt đầu triển khai tem thông minh tích hợp mã QR trên sản phẩm. Hệ thống này giúp người tiêu dùng dễ dàng xác thực hàng chính hãng, kiểm tra xuất xứ, nhận diện thông tin sản phẩm và tham gia các chương trình chăm sóc khách hàng. Đáng chú ý, tem được thiết kế hai phần: một phần phục vụ nhận diện bên ngoài, một phần hỗ trợ kiểm tra sau khi mở bao bì. Cách làm này góp phần nâng cao tính minh bạch, hạn chế nguy cơ lợi dụng bao bì, tem nhãn trong gian lận thương mại.

Theo đại diện doanh nghiệp, phía sau một mã QR nhỏ trên bao bì là cả một hạ tầng dữ liệu phục vụ mã hóa thông tin, quản lý sản xuất, quản lý chuỗi phân phối và bảo mật chống giả. Khi đi kiểm tra thị trường, việc quét mã có thể giúp truy xuất các thông tin chi tiết như ngày sản xuất, ca sản xuất, dây chuyền sản xuất và dữ liệu liên quan đến lô hàng. Khi hệ thống vận hành ổn định, doanh nghiệp có thể kiểm soát sản phẩm tới từng đơn vị hàng hóa, từng điểm bán, từng khu vực thị trường; đồng thời tương tác trực tiếp hơn với người tiêu dùng thông qua phản hồi, khuyến mại và các hoạt động tri ân khách hàng.

Điều đáng chú ý là truy xuất nguồn gốc tại Supe Lâm Thao không được đặt ra như một hoạt động riêng lẻ, mà nằm trong chiến lược bảo vệ thương hiệu và phát triển bền vững. Trong bối cảnh thị trường ngày càng yêu cầu cao về minh bạch, doanh nghiệp xem tem thông minh và mã QR không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là cầu nối để xây dựng niềm tin, nâng cao chất lượng dịch vụ và đồng hành cùng nông dân trong quá trình sử dụng sản phẩm.

Tem thông minh gắn mã QR trên bao bì phân bón Supe Lâm Thao giúp người dùng xác thực hàng chính hãng, kiểm tra thông tin sản phẩm và truy xuất nguồn gốc trước khi sử dụng.

Công nghệ chỉ là công cụ, dữ liệu mới là nền tảng

Các ý kiến tại tọa đàm đều thống nhất rằng, công nghệ truy xuất nguồn gốc hiện nay rất đa dạng, từ mã vạch một chiều, mã QR, tem điện tử, RFID, NFC đến blockchain. Tuy nhiên, lựa chọn công nghệ nào không quan trọng bằng việc doanh nghiệp có xây dựng được quy trình dữ liệu đúng, đủ và có trách nhiệm hay không.

Với sản phẩm có quy mô lưu thông lớn, việc quản lý thủ công từng mã truy xuất là không khả thi. Đại diện một số doanh nghiệp cho biết, khi sản lượng lên tới hàng trăm nghìn tấn mỗi năm, tương đương hàng chục triệu đơn vị bao bì, hệ thống truy xuất phải được thiết kế theo hướng tự động hóa, có khả năng kết nối dữ liệu sản xuất, kho vận, phân phối và điểm bán. Đây là lý do nhiều doanh nghiệp bắt đầu nghiên cứu các giải pháp nhận diện sâu hơn như RFID hoặc NFC nhằm theo dõi hành trình sản phẩm trong toàn bộ vòng đời lưu thông.

Tuy nhiên, công nghệ càng hiện đại càng đòi hỏi kỷ luật dữ liệu càng cao. Thực tế, việc sao chép hoặc sử dụng lại mã QR của doanh nghiệp khác để gắn lên hàng hóa vẫn có thể xảy ra nếu hệ thống truy xuất không có cơ chế xác thực bất thường. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc cần được thiết kế theo hướng mỗi mã định danh gắn với một dữ liệu duy nhất, có khả năng cảnh báo khi bị quét lặp bất thường, bị sử dụng sai vị trí hoặc không khớp với hành trình phân phối. Nếu dữ liệu đầu vào thiếu chính xác, không được cập nhật thường xuyên, không có cơ chế phân quyền và kiểm soát, hệ thống truy xuất có thể trở thành hình thức. Ngược lại, khi doanh nghiệp xây dựng được cơ sở dữ liệu sản phẩm đầy đủ, liên thông và có khả năng kiểm chứng, truy xuất nguồn gốc sẽ trở thành công cụ quản trị mạnh mẽ, giúp giảm rủi ro, tối ưu phân phối, kiểm soát tồn kho, phát hiện gian lận và nâng cao năng lực chăm sóc khách hàng.

Nói cách khác, bản chất của truy xuất nguồn gốc không nằm ở chiếc tem, mà nằm ở “chứng minh thư số” của sản phẩm. Mỗi mã truy xuất phải gắn với một bộ thông tin xác thực về sản phẩm, quy trình, thời điểm sản xuất, lô hàng, kênh phân phối và các điểm chạm trong chuỗi cung ứng. Khi dữ liệu này được kết nối, truy xuất nguồn gốc mới thực sự trở thành “lá chắn số” bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Toàn cảnh tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng”

Chuẩn hóa dữ liệu để hàng Việt đi xa hơn

Một vấn đề được nhiều đại biểu đặt ra là cần có quy chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật và cơ chế giám sát thống nhất trong quá trình triển khai. Nếu mỗi doanh nghiệp sử dụng một mô hình khác nhau, dữ liệu không kết nối được với nhau, tiêu chuẩn thông tin không đồng nhất, việc truy xuất có thể bị phân mảnh, gây khó cho cả cơ quan quản lý lẫn người tiêu dùng.

Do đó, việc Bộ Công Thương lấy ý kiến dự thảo Thông tư về truy xuất nguồn gốc hàng hóa thuộc phạm vi quản lý có ý nghĩa quan trọng. Văn bản này được kỳ vọng sẽ làm rõ danh mục hàng hóa phải truy xuất, nguyên tắc thực hiện, yêu cầu dữ liệu, trách nhiệm của doanh nghiệp, trách nhiệm của cơ quan quản lý và cơ chế kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia. Ở góc độ thực thi, các yêu cầu cốt lõi không chỉ nằm ở lựa chọn mã QR, tem điện tử hay chip nhận diện, mà còn ở việc doanh nghiệp phải có quy trình truy xuất rõ ràng, trực tiếp duy trì hệ thống, lưu trữ dữ liệu đầy đủ, chính xác, lâu dài và lựa chọn hình thức truy xuất phù hợp với đặc thù từng loại sản phẩm. Khi hành lang pháp lý đầy đủ hơn, doanh nghiệp sẽ có căn cứ để đầu tư bài bản, tránh tình trạng làm theo phong trào hoặc triển khai nửa vời.

Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy hiệu quả nếu đi cùng hỗ trợ thực thi. Với nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, chi phí đầu tư hạ tầng dữ liệu, phần mềm, nhân sự vận hành và bảo mật vẫn là thách thức. Vì vậy, bên cạnh yêu cầu bắt buộc đối với nhóm hàng rủi ro cao, cần có các chương trình hướng dẫn, đào tạo, tư vấn giải pháp phù hợp với từng ngành hàng, từng quy mô doanh nghiệp. Cơ quan quản lý cũng cần tăng cường tuyên truyền để người tiêu dùng hình thành thói quen quét mã, kiểm tra thông tin và phản ánh khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Trong bối cảnh hội nhập, truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ thị trường nội địa. Với hàng hóa xuất khẩu, nhất là nông sản, thực phẩm, vật tư nông nghiệp và các sản phẩm có yêu cầu cao về an toàn, minh bạch chuỗi cung ứng đang trở thành điều kiện ngày càng quan trọng. Nhiều thị trường nhập khẩu yêu cầu sản phẩm phải chứng minh được nguồn gốc, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, trách nhiệm môi trường và khả năng kiểm soát rủi ro trong toàn chuỗi.

Việc gắn tem thông minh trên từng bao sản phẩm giúp doanh nghiệp quản lý hàng hóa theo lô, theo vùng bán, đồng thời hỗ trợ phát hiện bất thường trong lưu thông sản phẩm.

Điều này đặt ra yêu cầu mới cho doanh nghiệp Việt Nam. Muốn nâng cao năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào giá thành hoặc thương hiệu truyền thống, mà phải chứng minh được năng lực quản trị minh bạch. Truy xuất nguồn gốc vì vậy không đơn thuần là chi phí tuân thủ, mà là khoản đầu tư cho uy tín, khả năng tiếp cận thị trường và phát triển dài hạn.

Từ thực tế triển khai tại các doanh nghiệp tiên phong như Supe Lâm Thao có thể thấy, khi truy xuất nguồn gốc được đặt trong chiến lược quản trị tổng thể, lợi ích mang lại không dừng ở chống giả. Đó còn là khả năng kiểm soát chất lượng từ nhà máy đến người tiêu dùng, tương tác trực tiếp với thị trường, nâng cao trải nghiệm khách hàng, hỗ trợ cơ quan chức năng trong phòng chống gian lận và tạo dựng hình ảnh doanh nghiệp có trách nhiệm.

Tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng” một lần nữa cho thấy thị trường đang bước sang giai đoạn mới, trong đó minh bạch không còn là lợi thế cộng thêm mà trở thành chuẩn mực cạnh tranh. Khi mỗi sản phẩm có một danh tính rõ ràng, mỗi doanh nghiệp quản trị dữ liệu một cách thực chất và mỗi người tiêu dùng biết sử dụng công cụ xác thực để tự bảo vệ mình, hàng giả, hàng nhái sẽ có ít không gian tồn tại hơn.

Truy xuất nguồn gốc vì thế không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó là câu chuyện của niềm tin thị trường, trách nhiệm doanh nghiệp và năng lực quản lý trong nền kinh tế số. Với những ngành hàng gắn trực tiếp với sản xuất nông nghiệp và đời sống dân sinh, xây dựng “lá chắn số” cho sản phẩm chính là bảo vệ thương hiệu Việt, bảo vệ người tiêu dùng và bảo vệ nền tảng phát triển bền vững của thị trường.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn chuyển đổi mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Văn bản số 4547/BNNMT-TTTV hướng dẫn các địa phương thống nhất triển khai Nghị định số ...

Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản vượt 23 tỷ USD: Áp lực chuyển từ sản lượng sang giá trị 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng, đạt 23,04 tỷ USD, tăng ...

Thúc đẩy chuyển đổi số trong nông nghiệp hữu cơ từ hợp tác giữa VOAA và VNPT Green Sáng 18/5, tại Hà Nội, Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam (VOAA) và Trung tâm Nông nghiệp số VNPT (VNPT Green) tổ chức ...

Giảm phát thải: Hướng đi mới để nâng cao giá trị nông sản Việt Sau giai đoạn tăng trưởng mạnh nhờ mở rộng diện tích, tăng sản lượng và đẩy mạnh xuất khẩu, nông sản Việt Nam đang bước ...

TP.HCM phát triển vùng rau an toàn, truy xuất nguồn gốc đến năm 2030 UBND TP.HCM vừa ban hành Kế hoạch triển khai Đề án phát triển các vùng sản xuất rau an toàn, tập trung, bảo đảm truy ...