Khôi, lái xe của Liên minh HTX Hà Tĩnh đưa tôi ngược quốc lộ 8A về Hương Sơn. 8h00 sáng, hai anh em rời thị trấn Nghèn (cũ), nay là trung tâm của xã Can Lộc, 8h20 đã có mặt ở cầu Linh Cảm. Giao thông bây giờ khá tốt. Bên này cầu Linh Cảm là Đức Thọ (cũ), bên kia cầu là Hương Sơn (cũ).

Là người Hà Tĩnh, nhưng tôi tự thấy xấu hổ, bởi đây là lần đầu đi trên con đường nhiều ký ức lịch sử, văn hóa: cầu Linh Cảm, cầu Nầm...; gặp bao tên đất, tên sông, tên làng đã đi vào lịch sử, ngân nga trong những bài hát nổi tiếng đi cùng năm tháng về quê hương Hà Tĩnh.

Chúng tôi tiếp tục qua cầu Nầm, cầu Sơn Trà, cầu Sơn Bằng... và tiến vào thị trấn Phố Châu (cũ), nay là trung tâm của xã Hương Sơn. Giữa Phố Châu có điểm giao nhau giữa quốc lộ 8A và đường Hồ Chí Minh. Tôi nhận ra, hạ tầng giao thông ở vùng đất huyền thoại Hương Sơn đã rất đồng bộ. Còn không xa nữa sẽ đến cửa khẩu quốc tế Cầu Treo, nằm trên tuyến đường quốc tế AH15 nối liền Thái Lan, Campuchia và Việt Nam.

Cao xương hươu Ngọc Linh là một trong các sản phẩm của HTX Hươu sao Ngọc Linh.

Nguyễn Văn Thắng – Chủ nhiệm HTX Hươu sao Ngọc Linh chờ tôi sẵn ở quán café bên một chiếc cầu bắc qua sông Ngàn Phố. Ngàn Phố mùa này nước cạn. Chiếc cầu tôi check-in được gọi là “cầu tràn” Phố Giang. Anh bạn ngồi cùng bàn giải thích, bên này cầu là Phố Châu (cũ), bên kia cầu là Sơn Giang (cũ), bây giờ cả hai phía đều thuộc xã Hương Sơn (mới).

Nguyễn Văn Thắng và vợ Lê Thị Hương đều thế hệ 9X. Tôi phân vân, sao tên HTX lại là “Ngọc Linh”? Hóa ra đó là một kỷ niệm riêng tư. Chỉ biết rằng, nó luôn nhắc nhở, gợi lên thương nhớ.

Trong văn hóa phương Đông, đặc biệt là trong Phật giáo, chữ “Linh” mang một ý nghĩa sâu sắc, phản ánh sự linh thiêng, sự kết nối giữa thế giới hữu hình và vô hình, giữa vật chất và tâm linh. Trong đời sống, ta có thể bắt gặp tên người có chữ “Linh”, nhưng ít người để ý về ý niệm tinh thần. Tôi nói với Nguyễn Văn Thắng, hai chữ “Ngọc Linh” mang ý nghĩa tôn thờ đấy. Nguyễn Văn Thắng cười. Anh là người nông dân, dẫu là nông dân sản xuất giỏi, một trí thức nông dân nhưng ít “câu nệ” chữ nghĩa như tôi. Nhưng tôi thấy anh đồng cảm.

Hôm nay, mồng Một tháng 4 âm lịch, Nguyễn Văn Thắng không chỉ đón tôi, ba người khách gồm bố con ông Văn Tiến Sỹ quê ở Sơn Kim cũ, lần theo “hữu xạ” đến đây mua hươu giống. Qua câu chuyện, tôi biết Văn Thị Tâm, cô con gái rượu sinh năm 1992 của Văn Tiến Sỹ đã lần mò nhiều địa chỉ, giúp cha thực hiện mơ ước. Hôm nay cô cùng chồng tìm đến cơ sở của Nguyễn Văn Thắng.

Theo chân Nguyễn Văn Thắng, tất cả chúng tôi cùng về trại nuôi hươu, cách đó không xa. Xe đi giữa ngút ngàn ngô hè thu. Trên những cánh đồng Sơn Giang, vụ lúa xuân hè đã vãn, trên một vài mảnh ruộng thấp thoáng đàn vịt nhặt thóc rơi.

“Hương Sơn có nhiều chủ trang trại nuôi hươu quy mô, nhiều start-up khởi nghiệp thành công với con hươu, nhưng Nguyễn Văn Thắng là tấm gương nghèo vượt khó thành công và có nhiều đóng góp cho phong trào của Liên minh HTX Hà Tĩnh”, tôi nhớ lời Bùi Huy Cường nói trong điện thoại trước khi xe lăn bánh.

Mà đúng thật, vùng đất Hương Sơn (cũ), từ lâu nay là “thủ phủ” của hươu sao, nhắc đến hươu sao, nhắc đến nhung hươu là định vị đến Hương Sơn và ngược lại. Nếu như tổng đàn của cả nước là 53.000 con, thì Hương Sơn đã 47.000 con, chiếm gần 87%. Với Sơn Giang, quê của Nguyễn Văn Thắng, trên địa bàn có hơn chục mô hình nuôi hươu quy mô lớn, tổng đàn từ 50 đến trên 100 con, cùng nhiều mô hình quy mô nhỏ dưới 20 con phân bố rộng khắp các thôn xóm. Sơn Giang cũng là địa phương dẫn đầu trong việc tiêu thụ nhung hươu thương phẩm và cung ứng hươu giống cho nhiều địa phương trong và ngoài tỉnh.

Những năm gần đây, khi giá trị nhung hươu ngày một tăng cao, nhiều người dân ở Hương Sơn (cũ) mạnh dạn đầu tư hàng chục tỷ đồng mở rộng quy mô chăn nuôi hươu và chế biến nhung. Có những thanh niên trẻ tuổi đã trở thành chủ trại nuôi hươu sao tiền tỷ, làm giàu trên chính quê hương mình. Có những sinh viên sau khi tốt nghiệp đại học về quê “nuôi chí lớn” cùng hươu.

Hươu sao dễ nuôi là rất hiền lành, thân thiện.

“Trước đây nói đến nuôi hươu ở Sơn Giang, kể cả vùng Hương Sơn nữa, không ai nuôi nhiều bằng em nhưng hiện nay cũng không ‘ai ít’ bằng em”, Nguyễn Văn Thắng cười. Ít nhất câu nói của anh gợi cho tôi sự tò mò.

Khi chúng tôi đến tham quan trang trại nuôi hươu sao của Nguyễn Văn Thắng, ở thôn 8, thì đã 10h sáng, nắng chói chang. Anh mở cửa chuồng. Đàn hươu đủ mọi lứa tuổi, từ hươu bố, hươu mẹ, hươu con... ùa ra. Tôi để ý, trong đàn có con vừa được cắt nhung tháng 4 vừa rồi, trên đầu vết cắt đã liền, một số con nhung đang nhú bằng đầu ngón tay cái. Đáng yêu nhất là mấy chú hươu non mới vài tháng tuổi.

Hươu thân thiện, hiền lành. Tôi đón nắm ngô vàng óng từ Thắng đặt lên bàn tay mình. Nhận ra thức ăn, đàn hươu sà đến, thân thiện. Tôi từng đến trang trại nuôi cừu ở Phan Rang, cho cừu ăn. Khác với lũ cừu đói cứ nhảy ngược lên, những chú hươu có tiếng kêu rất bé, đáng yêu.

“Em khởi nghiệp từ năm 2017 với số vốn ban đầu có được và vay mượn thêm anh em là 200 triệu đồng. Năm 2023, em được Liên minh HTX Hà Tĩnh cho vay 500 triệu đồng để đầu tư, mở rộng đàn, chuồng trại. Em trả hết vốn vay một năm sau đó”, Thắng chia sẻ.

“Lúc đàn hươu đông nhất của HTX Ngọc Linh là bao nhiêu con?”, tôi hỏi.

“Có lúc đàn hươu của em lên đến 200 con. Hiện còn 100 con hươu và 40 con nai. Nuôi nai không chỉ vì giá trị kinh tế mà còn để tận dụng thức ăn thừa của hươu. Bọn nai ‘phàm ăn, tục uống’ lắm, ăn gấp 2 lần hươu. Tý em dẫn anh đi xem trại nuôi nai”.

“Trong đàn hiện nuôi, chủ yếu hươu đực lấy nhung, ngoài ra có 2 con hươu đực giống và 20 con cái đang ‘tuổi đẻ’. Sản phẩm của em là hươu con bán cho người mua về làm giống, nhung hươu, nai và các sản phẩm làm từ nhung. Tính chung sau 10 năm khởi nghiệp, năm cao nhất vợ chồng em đạt doanh thu 5 tỷ đồng”.

“Thắng có thể nêu tên sản phẩm?”.

“HTX Hươu sao Ngọc Linh có 5 sản phẩm chính là cao xương hươu, rượu nhung hươu, nhung hươu ngâm mật ong, nhung hươu tán bột, bột đế hươu. Năm 2024, có 2 sản phẩm OCOP 3 sao”.

Nghe Nguyễn Văn Thắng nói đến OCOP, tôi như người được trả lời thay điều muốn hỏi. Nhiều năm lăn lộn với “phong trào hữu cơ” trong sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi ở nhiều địa phương, trong đó có Hà Tĩnh, tôi như được “cởi tấm lòng”.

Chủ nhiệm HTX Hươu sao Ngọc Linh, Nguyễn Văn Thắng từng đi tập huấn về nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ. Thức ăn cho hươu, nai như cỏ, ngô đều là sản phẩm của nông nghiệp hữu cơ. Thảo nào, nhung hươu, nhung nai tươi sống và các sản phẩm từ nhung hươu, nhung nai của HTX Hươu sao Ngọc Linh bao giờ cũng cao giá và được người tiêu dùng chọn lựa. Nói không ngoa, nghề nào cũng lắm công phu, nuôi hươu không chỉ đòi hỏi “công phu” bởi sự rủi ro mà còn phải được nâng lên thành văn hóa.

Nhà báo Ngô Đức Hành (thứ 2 bên phải) tìm hiểu về phương pháp nuôi hươu sao ở HTX Hươu sao Ngọc Linh.

“Động vật nhai lại có bệnh nào thì con hươu, con nai có bệnh đó. Hươu mang đến giàu có cho các chủ trang trại, vùng quê Hương Sơn nhưng cũng lắm rủi ro lắm đấy. Hươu dính bệnh, chủ nuôi cũng ‘ốm’ theo”, Thắng nói.

Để phòng tránh bệnh tật, ngoài kinh nghiệm “thừa kế” từ gia đình, Nguyễn Văn Thắng còn tiên phong áp dụng khoa học kỹ thuật vào chăn nuôi. Nhờ sử dụng đệm lót sinh học nên chuồng trại luôn sạch sẽ, đảm bảo vệ sinh tuyệt đối, giúp đàn hươu sinh trưởng tốt.

Nhung cũng có nhiều loại, đẹp nhất là nhung yên ngựa, tức là nhung còn mềm, còn non. Giá nhung đầu mùa từ 12 - 14 triệu đồng/lạng. Với kinh nghiệm cắt nhung hươu lâu năm của mình, Nguyễn Văn Thắng giải thích, mỗi cặp nhung đầu mùa nặng trên dưới nửa cân là tốt nhất. Cắt đúng kỳ là khi nhung được 43 đến 45 ngày, kể từ lúc nhú. Lúc đó nhung có chất lượng tốt nhất. Nếu để lâu cân nặng, nhung cứng, khô cũng mất chất, còn cắt trước 40 ngày thì nhung còn non, chưa đủ chất.

Trong các gian chuồng ở hai khu nuôi hươu, nai, Nguyễn Văn Thắng phân thành từng ngăn nhỏ. Mỗi ngăn sẽ nuôi một con hươu, thức ăn chủ yếu là lá rừng, cỏ và sắn, ngô. Hươu nái nuôi giống, mỗi năm thuận lợi sẽ sinh một chú hươu con. Còn đối với hươu đực, mỗi năm sẽ cho ra 1 - 2 cặp nhung. Khu trại có không gian chung đầy nắng, nơi đó bọn hươu được thả ra ăn cỏ, những con đến cữ “động dục” thì tơ nhau, cho những lần sinh sản.

Nguyễn Văn Thắng kể, để tôi hình dung ra “công đoạn” cắt nhung, cũng phải bẫy, dù là trong chuồng. Khi con hươu sa vào bẫy, ngã xuống nền, thì chủ trại và cộng sự trói chân, ghì chặt rồi dùng chiếc lưỡi cưa nhỏ, nhẹ nhàng cắt lần lượt cặp sừng mọc trên đầu.

Tôi và bố con ông Văn Tiến Sỹ đi tìm hiểu, mua hươu giống, nghe câu chuyện 10 năm khởi nghiệp của Nguyễn Văn Thắng tại phòng khách của ngôi nhà thiết kế theo motif homestay khá sang trọng của vợ chồng anh. Trên tấm biển treo trước phòng khách có tên HTX và slogan “Thuần khiết – Tự nhiên – Bền vững”.

Trại nuôi hươu sao, nai của Nguyễn Văn Thắng hiện đang tạo công ăn việc làm cho 3 lao động địa phương. Với những đóng góp của mình, năm 2026, Nguyễn Văn Thắng được Ban Chấp hành Liên minh HTX Việt Nam tặng Bằng khen. Tấm bằng khen ghi nhận những nỗ lực của anh năm 2025, được treo trang trọng.

Tôi quan sát thấy vợ chồng Văn Thị Tâm, con gái của ông Văn Tiến Sỹ chăm chú, mắt sáng lên. Tôi đọc ra niềm tin, cảm hứng chị được tiếp nhận từ Nguyễn Văn Thắng.

Thường ra Giêng hằng năm là vụ thu hoạch lộc nhung của các chủ trang trại hươu quy mô lớn cho đến người chăn nuôi nhỏ lẻ. Cái nghề nuôi hươu đã trải qua nhiều thăng trầm, nhưng với người dân Hương Sơn (cũ), con hươu được coi trọng như là “báu vật”.

Năm 2026 này, theo như bà con, lộc đến sớm hơn, giá đầu mùa cũng cao nên ai cũng vui. Việc chăn nuôi hươu sao không chỉ giúp bà con thoát nghèo, làm giàu bền vững. Nhờ nghề này mà không ít bạn trẻ trở về quê lập nghiệp có thu nhập ổn định, trở thành những người tiên phong mở rộng quy mô và thực hiện chuyển đổi số trong kinh doanh buôn bán hươu sao và các sản phẩm.

Khi chúng tôi đang nói chuyện về nghề nuôi hươu sao, thì bà Nguyễn Thị Dung, mẹ của Nguyễn Văn Thắng xuất hiện. Bà là người gốc Sơn Giang, chồng là người Nghi Xuân (cũ), hai ông bà nên duyên và ông ở rể trên đất Sơn Giang. Theo ký ức của bà Nguyễn Thị Dung, nghề nuôi hươu ở Hương Sơn có từ lâu đời.

“Ngày xưa rừng rú ở đây, có hươu, có vượn, kể cả khái, tức là hổ rừng. Dân họ bẫy được hươu, con còn sống thì mang về nuôi, dần dần thành vật nuôi thân thuộc”, bà Nguyễn Thị Dung kể.

“Gia đình tôi là nông dân bao đời. Ông nhà tôi khỏe, nên khai hoang, có thời nhiều ruộng lắm. Thời xưa khổ, một chiếc ‘cẳng hươu’ cung bốn nhà. Có nghĩa là 16 gia đình mới mua nổi một con hươu, nuôi chung. Ước mơ có đàn hươu nảy sinh từ bé, giúp cha mẹ chăm sóc”, bà Dung hồi tưởng.

Theo lời bà Dung, đến thời điểm năm 1980, số lượng hươu của cả huyện Hương Sơn (cũ) chỉ đếm trên vài ngàn con. Nhung hươu rất giá trị, thu hoạch xong chuyển ra Hà Nội chế biến thành thuốc bổ cao cấp. Giá nhung lúc đó cũng rất cao, mỗi con hươu cái ba tháng tuổi khoảng 50 - 60 triệu đồng.

“Vì hươu lúc đó giá cao, cứ 7 - 8 gia đình góp nhau chung tiền mua một con hươu. Khi đó hươu nái giá trị hơn khi có thể nuôi để lấy giống. Nhà nào có hươu thì được xem như là đại gia ở vùng này”, bà Dung nhớ lại.

Rừng rú Hương Sơn thật lạ. Không phải tự nhiên Lê Hữu Trác thành danh ở đây, trở thành Ông tổ của ngành Y học cổ truyền Việt Nam, sau này được công nhận là Danh nhân văn hóa thế giới. Phải có gì đó làm nên linh khí của một vùng đất?

“Quế, Phụ, Sâm, Nhung” từ đời xưa đã là những dược liệu quý. Nhung hươu, nhung nai càng ngày càng chứng minh ngoài giá trị dinh dưỡng, còn có công dụng như tốt cho xương khớp, tiêu hóa, giúp tinh thần thoải mái, hỗ trợ tăng cường sức mạnh cơ bắp và nhiều tác dụng khác.

Những chủ trang trại như Nguyễn Văn Thắng ở Sơn Giang này, hiện nay, đang phát triển đàn hươu theo mô hình hữu cơ bền vững. Và điều không kém phần quan trọng, họ đang sản xuất các chế phẩm từ trong chuỗi giá trị, góp phần chữa bệnh, nâng cao thể trạng, sức khỏe cho con người.

Tôi rời Sơn Giang nói riêng và Hương Sơn (cũ) khi chạm Ngọ. Gió từ sông Ngàn Phố hắt lên mát rượi, dẫn trên đầu nắng xối chang chang.