Vai trò của người trẻ trong hành trình phát triển nông nghiệp hữu cơ Việt Nam

Có một thời gian dài, khi nói đến nông nghiệp, người ta thường hình dung về những người nông dân với mái tóc điểm bạc cùng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Nhưng nông nghiệp đang thay đổi rất nhanh. Sự phát triển của chuyển đổi số, biến đổi khí hậu, yêu cầu ngày càng cao của thị trường và xu hướng tiêu dùng có trách nhiệm, nông nghiệp hôm nay không còn chỉ là câu chuyện “trồng cây gì, nuôi con gì”, mà còn là câu chuyện về dữ liệu, sự minh bạch, tiêu chuẩn, thương hiệu, chuỗi giá trị, thị trường và khả năng tạo ra giá trị gia tăng.

Trong sự chuyển dịch đó, người trẻ có một vai trò đặc biệt.

Bài toán già hóa và sức hút chưa đủ lớn của nông nghiệp hữu cơ

Một thực tế đang đặt ra đối với nông nghiệp Việt Nam nói chung và nông nghiệp hữu cơ nói riêng là lực lượng lao động nông nghiệp đang có xu hướng già hóa, trong khi việc thu hút và giữ chân người trẻ vẫn còn nhiều thách thức.

Điều đáng nói là câu chuyện này không đơn thuần xuất phát từ việc người trẻ không muốn làm nông nghiệp. Ở nhiều nơi, người trẻ vẫn quan tâm đến nông nghiệp, đặc biệt là những mô hình sản xuất xanh, an toàn, ứng dụng công nghệ và tạo ra giá trị khác biệt. Tuy nhiên, để họ thực sự lựa chọn nông nghiệp như một nghề nghiệp lâu dài, lĩnh vực này cần tạo ra những cơ hội đủ hấp dẫn về cả thu nhập, nghề nghiệp và khả năng phát triển trong tương lai.

Nhóm học viên trẻ lấy mẫu và phân tích tầng đất mặt tại Khóa học Trồng cà phê bền vững tại Lâm Đồng (năm 2025).

Trong khi đó, nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam vẫn đang trong quá trình hình thành và hoàn thiện các chuỗi giá trị. Không ít mô hình sản xuất còn ở quy mô nhỏ, liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp chưa bền vững, khâu chế biến và phát triển thị trường còn hạn chế. Khi sản phẩm chủ yếu mới dừng lại ở khâu sản xuất và tiêu thụ nguyên liệu hoặc sản phẩm thô, phần giá trị gia tăng mà người sản xuất có thể giữ lại chưa thực sự tương xứng với công sức và yêu cầu của sản xuất hữu cơ.

Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nông nghiệp hữu cơ chưa tạo ra đủ sức hút để trở thành lựa chọn nghề nghiệp rõ ràng đối với một bộ phận người trẻ.

Muốn người trẻ tham gia và gắn bó với nông nghiệp hữu cơ, vì vậy, không thể chỉ đặt câu hỏi “làm thế nào để đưa người trẻ về với nông nghiệp?”, mà cần đặt câu hỏi rộng hơn: “làm thế nào để nông nghiệp tạo ra đủ giá trị để người trẻ muốn ở lại?”

Khi các chuỗi giá trị hữu cơ được hình thành và vận hành hiệu quả hơn, giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm trên đồng ruộng mà còn được tạo ra ở các khâu chế biến, vận chuyển, thương mại, marketing, công nghệ, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường. Khi đó, nông nghiệp sẽ mở ra nhiều vị trí việc làm và cơ hội nghề nghiệp hơn cho người trẻ – kể cả đối với những người không trực tiếp sản xuất.

Vì vậy, thu hút người trẻ vào nông nghiệp hữu cơ và phát triển chuỗi giá trị hữu cơ thực chất là hai bài toán có quan hệ chặt chẽ với nhau. Muốn có một thế hệ kế cận, trước hết cần tạo ra một nền nông nghiệp có khả năng tạo giá trị, tạo việc làm và tạo ra triển vọng phát triển dài hạn.

Từ người kế nghiệp thành người kiến tạo

Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam đã có nền tảng chính sách tương đối rõ ràng. Nghị định số 109/2018/NĐ-CP của Chính phủ về nông nghiệp hữu cơ tạo hành lang pháp lý cho lĩnh vực này; tiếp đó, Quyết định số 885/QĐ-TTg năm 2020 phê duyệt Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020–2030, đặt ra định hướng phát triển sản xuất hữu cơ gắn với thị trường, giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, từ chính sách đến thực tiễn vẫn còn một khoảng cách đáng kể.

Sản xuất hữu cơ đòi hỏi người sản xuất phải thay đổi phương thức canh tác, tuân thủ tiêu chuẩn, ghi chép và truy xuất nguồn gốc, kiểm soát đầu vào, xây dựng hệ thống quản lý và quan trọng hơn cả là phải tìm được thị trường phù hợp. Vì vậy, phát triển hữu cơ không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm sản xuất truyền thống.

Đây chính là nơi người trẻ có thể tạo ra sự khác biệt. Người trẻ có khả năng tiếp cận nhanh hơn với công nghệ số, ngoại ngữ, kiến thức mới và các phương thức kinh doanh hiện đại. Họ có thể trở thành cầu nối giữa người nông dân với doanh nghiệp, giữa vùng sản xuất với thị trường, giữa kinh nghiệm bản địa với tri thức khoa học.

Người trẻ trong nông nghiệp hữu cơ vì thế không nhất thiết phải là người trực tiếp đứng trên ruộng. Họ có thể là người xây dựng thị trường, phát triển thương hiệu, quản lý chuỗi cung ứng, làm công nghệ, nghiên cứu, truyền thông, tư vấn tiêu chuẩn hoặc kết nối các nguồn lực hỗ trợ cho nông dân.

Tập huấn mô hình PGS cho sản phẩm bưởi tại Tuyên Quang.

Nông nghiệp hữu cơ cần nhiều hơn những người “biết làm nông”

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của nông nghiệp hiện đại là giá trị không còn chỉ được tạo ra tại khâu sản xuất.

Một sản phẩm hữu cơ muốn đi xa phải trả lời được nhiều câu hỏi: Sản xuất ở đâu? Theo tiêu chuẩn nào? Ai chứng nhận? Có truy xuất được không? Thị trường nào phù hợp? Làm thế nào để duy trì chất lượng? Làm thế nào để đưa sản phẩm từ một vùng sản xuất nhỏ trở thành một sản phẩm có thương hiệu?

Đó là những bài toán kinh tế, thị trường và quản trị.

Thực tế công việc trong lĩnh vực nông nghiệp hữu cơ cho thấy, kỹ thuật sản xuất chỉ là một phần của câu chuyện. Một mô hình hữu cơ có thể rất tốt về mặt kỹ thuật nhưng vẫn khó phát triển nếu thiếu liên kết thị trường, thiếu tổ chức sản xuất, thiếu năng lực quản trị hoặc không xác định được khách hàng mục tiêu.

Bởi vậy, nông nghiệp hữu cơ cần những người trẻ có tư duy liên ngành: hiểu nông nghiệp nhưng đồng thời hiểu kinh tế; hiểu sản phẩm nhưng cũng hiểu thị trường; biết công nghệ nhưng không xa rời người nông dân.

Đây cũng là lý do ngày càng nhiều chương trình đào tạo quốc tế dành sự quan tâm đến việc xây dựng năng lực lãnh đạo và tư duy mới cho thế hệ trẻ trong nông nghiệp.

Công nghệ không thay thế người nông dân – công nghệ giúp người nông dân mạnh hơn

Một trong những lợi thế rõ nhất của thế hệ trẻ là khả năng tiếp cận công nghệ.

Từ nhật ký sản xuất điện tử, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, tiếp thị số đến các công cụ phân tích dữ liệu, công nghệ đang mở ra nhiều cách thức mới để tổ chức sản xuất và tiếp cận thị trường.

Nhưng chuyển đổi số trong nông nghiệp hữu cơ không nên được hiểu đơn giản là đưa thật nhiều thiết bị vào trang trại.

Giá trị thực sự nằm ở việc công nghệ giúp người sản xuất ra quyết định tốt hơn: sử dụng đầu vào hiệu quả hơn, quản lý nước và đất tốt hơn, theo dõi quá trình sản xuất, minh bạch thông tin và kết nối trực tiếp hơn với thị trường.

Một câu chuyện từ thực tiễn nông nghiệp Việt Nam cho thấy điều này khá rõ. Các chương trình nông trại thông minh (smart farming) đang thử nghiệm những phương thức giúp nông dân tiếp cận công nghệ, dữ liệu và kỹ thuật mới để nâng cao hiệu quả sản xuất. FAO cũng ghi nhận vai trò ngày càng nổi bật của nông dân trẻ trong đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ vào nông nghiệp bền vững. Năm 2025, tổ chức FAO đã giới thiệu và vinh danh những nông dân trẻ tại châu Âu và Trung Á có đóng góp nổi bật trong đổi mới hệ thống lương thực thực phẩm; trong đó có những mô hình ứng dụng công nghệ số, GPS và drone trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ (nguồn tham khảo tại đây).

Đây là khoảng không gian rất phù hợp để người trẻ tham gia.

Từ “làm sản phẩm” đến “làm chuỗi giá trị”

Nếu chỉ nhìn nông nghiệp hữu cơ dưới góc độ sản xuất, chúng ta sẽ bỏ qua một phần rất lớn của giá trị.

Một sản phẩm hữu cơ chỉ thực sự tạo ra tác động khi người nông dân có thu nhập tốt hơn, doanh nghiệp có thị trường ổn định và người tiêu dùng nhận được sản phẩm có chất lượng, an toàn và minh bạch.

Vì vậy, người trẻ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng những chuỗi giá trị hữu cơ có khả năng vận hành thực chất lượng.

Đó có thể là một kỹ sư công nghệ giúp số hóa dữ liệu trang trại; một chuyên gia marketing xây dựng thương hiệu cho sản phẩm địa phương; một cán bộ phát triển dự án kết nối nông dân với nguồn lực quốc tế; một doanh nhân tìm kiếm thị trường cho sản phẩm hữu cơ; hay một cán bộ trẻ làm việc tại các tổ chức xã hội nghề nghiệp, hiệp hội để kết nối nông dân, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và đối tác quốc tế.

Những công việc đó nhìn bề ngoài rất khác nhau, nhưng cùng góp phần trả lời một câu hỏi: làm thế nào để giá trị của nông nghiệp hữu cơ được tạo ra, phân phối và giữ lại nhiều hơn trong chuỗi?

Người trẻ cần được trao cơ hội, không chỉ được kỳ vọng

Nói về vai trò của người trẻ cũng cần nhìn từ chiều ngược lại.

Không thể kỳ vọng người trẻ trở thành lực lượng dẫn dắt nông nghiệp hữu cơ nếu họ không có cơ hội tiếp cận đất đai, vốn, công nghệ, đào tạo, thị trường và mạng lưới chuyên môn.

Quan trọng hơn, họ cần được trao quyền thử nghiệm và được phép mắc sai lầm trong một giới hạn có thể kiểm soát.

Nông nghiệp là lĩnh vực có chu kỳ sản xuất dài, rủi ro cao và phụ thuộc nhiều vào thời tiết, thị trường. Một người trẻ dù có ý tưởng tốt nhưng nếu thiếu sự đồng hành của gia đình, cộng đồng, doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp và chính sách hỗ trợ thì rất khó biến ý tưởng thành mô hình thực tế.

Vì vậy, phát triển nguồn nhân lực trẻ cho nông nghiệp hữu cơ không nên chỉ dừng ở những khóa tập huấn ngắn hạn. Cần hình thành một hệ sinh thái để người trẻ được học – thử nghiệm – kết nối – làm việc – khởi nghiệp – và trưởng thành ngay trong thực tiễn.

Họp bàn giữa các tổ chức NGO của Việt Nam và đơn vị Triển Lãm Hà Lan trong khuôn khổ Triển lãm HAN Asia, Thái Lan 2025.

Một thế hệ mới cho một nền nông nghiệp mới

Nông nghiệp Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới, trong đó mục tiêu không chỉ là sản xuất nhiều hơn mà còn phải tạo ra giá trị cao hơn, sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, giảm tác động đến môi trường và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Định hướng của ngành nông nghiệp hiện nay cũng ngày càng nhấn mạnh các giá trị xanh, sinh thái, công nghệ và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh ấy, nông nghiệp hữu cơ không nên được nhìn như một “phân khúc nhỏ” dành riêng cho một nhóm người sản xuất.

Đó có thể là một trong những hướng đi để Việt Nam nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ tài nguyên và xây dựng những chuỗi giá trị có trách nhiệm hơn.

Và để làm được điều đó, Việt Nam cần một thế hệ trẻ không chỉ “về quê làm nông”, mà còn biết đưa những kiến thức mới, công nghệ mới, cách tư duy mới và những kết nối mới trở về với nông nghiệp.

Có thể họ không phải là những người đầu tiên đặt chân lên một thửa ruộng.

Nhưng họ có thể là những người giúp một thửa ruộng kết nối được với một thị trường mới; một sản phẩm địa phương trở thành một thương hiệu; một người nông dân tiếp cận được tri thức và công nghệ; và một mô hình sản xuất nhỏ trở thành một chuỗi giá trị bền vững.

Đó chính là một trong những vai trò quan trọng nhất của người trẻ trong hành trình phát triển nông nghiệp hữu cơ Việt Nam.

Không chỉ kế thừa nền nông nghiệp của thế hệ trước, người trẻ cần được trao cơ hội để cùng kiến tạo nền nông nghiệp của tương lai./.

Thiết kế chính sách trong phát triển nông nghiệp hữu cơ Phát triển nông nghiệp hữu cơ không chỉ là quá trình thay đổi phương thức sản xuất mà còn là bài toán thiết kế chính ...

Nông nghiệp hữu cơ góp phần phát triển kinh tế xanh ở Việt Nam Nông nghiệp hữu cơ đang trở thành hướng đi quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xanh ở Việt Nam, góp phần giảm ...

Những "điểm nghẽn" cần tháo gỡ trong phát triển nông nghiệp hữu cơ hiện nay Nông nghiệp hữu cơ đang được xem là một hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ tài nguyên đất, ...

Vai trò của nông nghiệp đối với xã hội Việt Nam Nông nghiệp từ lâu đã giữ vị trí nền tảng trong quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của xã hội Việt Nam. ...

Truyền thông đồng hành cùng sự phát triển của nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam Truyền thông không chỉ là đưa thông tin, mà phải trở thành động lực xây dựng niềm tin, thay đổi nhận thức và thúc đẩy ...