Nâng tầm cây dẻ, hình thành chuỗi giá trị bền vững

Bí thư Đảng uỷ xã Trùng Khánh Nông Thị Trường thăm vườn dẻ của Hợp tác xã Bích Loan. Ảnh Quốc Sơn.

Từ cây trồng đặc hữu đến sản phẩm hàng hoá

Cây dẻ từ lâu là cây trồng đặc hữu, gắn với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và đời sống của người dân xã Trùng Khánh. Những vườn dẻ trên các triền đồi, ven khu dân cư không chỉ tạo nên nét đặc trưng cho vùng đất mà còn mang lại nguồn thu nhập đáng kể. Hạt dẻ Trùng Khánh có hương vị thơm ngon, bùi ngậy, giàu dinh dưỡng và những đặc trưng riêng, ngày càng được người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh biết đến.

Tuy nhiên, trong thời gian dài, cây dẻ chủ yếu được người dân trồng phân tán, quy mô hộ gia đình; sản phẩm tiêu thụ nhỏ lẻ. Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và liên kết sản xuất còn hạn chế. Giá trị kinh tế từ cây dẻ vì thế chưa tương xứng với tiềm năng.

Trong định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng giai đoạn 2026 – 2030, xã Trùng Khánh xác định phát triển cây dẻ theo hướng sản xuất hàng hoá, gắn với quy hoạch vùng trồng, nâng cao chất lượng sản phẩm và hình thành chuỗi giá trị ổn định là một trong những nhiệm vụ quan trọng.

Bí thư Đảng uỷ xã Trùng Khánh Nông Thị Trường cho biết: “Cây dẻ là cây trồng đặc hữu của địa phương, có lợi thế về điều kiện tự nhiên, tập quán canh tác và chất lượng sản phẩm. Điều quan trọng hiện nay là phải chuyển đổi tư duy sản xuất của người dân, từ trồng dẻ truyền thống sang sản xuất hàng hoá có quy hoạch, tiêu chuẩn, liên kết chuỗi giá trị và thương hiệu. Qua đó, từng bước nâng cao giá trị sản xuất trên đơn vị diện tích canh tác, phát huy lợi thế sản phẩm đặc hữu, tăng thu nhập và cải thiện đời sống người dân”.

Xã Trùng Khánh hiện có 61,56 ha dẻ, trong đó khoảng 43 ha đã cho thu hoạch, sản lượng bình quân đạt hơn 103 tấn hạt dẻ/năm. Với giá bán bình quân 130 nghìn đồng/kg, mỗi ha dẻ mang lại giá trị sản xuất hơn 300 triệu đồng/năm. Đây là cơ sở để cây dẻ trở thành cây trồng hàng hoá có giá trị kinh tế cao nếu được đầu tư, chăm sóc và phát triển bài bản.

Vườn dẻ của gia đình ông Lương Văn Khang, xóm Bó Đa, xã Trùng Khánh mang lại doanh thu hơn 140 triệu đồng mỗi năm. Ảnh Quốc Sơn

Tại xóm Bó Đa, gia đình ông Lương Văn Khang có 54 cây dẻ trồng từ năm 1993 trên diện tích khoảng 6.000 m², trong đó có 11 cây dẻ đầu dòng. Năm 2023, gia đình trồng thêm 20 cây dẻ trên diện tích 2.000 m². 54 cây dẻ đang cho thu hoạch có năng suất bình quân khoảng 20 kg hạt/cây/năm. Với giá bán trung bình 130 nghìn đồng/kg, vườn dẻ mang lại doanh thu hơn 140 triệu đồng mỗi năm.

“Cây dẻ là cây trồng lâu năm, nhưng khi bước vào thời kỳ cho quả ổn định thì hiệu quả kinh tế khá rõ. So với trồng ngô, giá trị sản xuất từ cây dẻ cao hơn nhiều lần trên cùng diện tích. Tới đây, gia đình dự kiến trồng mới 60 cây dẻ trên diện tích khoảng 6.000 m²”, ông Khang chia sẻ.

Không chỉ tạo nguồn thu từ hạt dẻ, gia đình ông Khang còn kết hợp mở vườn dẻ trải nghiệm. Mỗi mùa thu hoạch, gia đình đón khoảng 300 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm. Du khách có thể chụp ảnh, chek-in, trực tiếp thu hái hạt dẻ và mua sản phẩm tại vườn.

Theo ông Khang, mô hình vườn dẻ trải nghiệm giúp du khách hiểu hơn về cây dẻ, đồng thời quảng bá sản phẩm. Nhiều người sau khi trải nghiệm, mua hạt dẻ về làm quà và giới thiệu sản phẩm cho người thân. Nếu hình thành được vùng sản xuất hàng hoá tập trung, địa phương có thể phát triển điểm du lịch vào mùa dẻ chín, qua đó nâng cao giá trị và xây dựng thương hiệu hạt dẻ Trùng Khánh.

Tại xóm Co Sầu 4, gia đình ông Hoàng Văn Đồng có 25 cây dẻ được trồng từ năm 1998, cho thu hoạch ổn định, bình quân khoảng 45 kg hạt/cây/năm. Ngoài ra, 25 cây trồng từ năm 2018 đã bắt đầu cho thu hoạch, với sản lượng khoảng 5 kg hạt/cây/năm trong hai vụ đầu. Tổng sản lượng của vườn đạt hơn 1,2 tấn hạt/năm. Với giá bán bình quân 130 nghìn đồng/kg, gia đình thu khoảng 160 triệu đồng mỗi năm.

Tận dụng diện tích dưới tán dẻ, gia đình ông Đồng còn nuôi thả 50 con gà, trong đó có 30 gà đẻ trứng. Mỗi năm, đàn gà cho khoảng 3.000 quả trứng, bán với giá 5 nghìn đồng/quả, mang lại nguồn thu thêm 15 triệu đồng.

Ông Đồng cho biết, trước đây gia đình chủ yếu chăm sóc cây dẻ theo kinh nghiệm. Nhận thấy giá trị hạt dẻ ngày càng cao, gia đình đã chú trọng hơn đến kỹ thuật, chặt bỏ bớt cây, giữ lại 50 cây để bảo đảm khoảng cách, giúp cây có đủ ánh sáng quang hợp; đồng thời tỉa cành, vệ sinh vườn, bón phân hữu cơ và không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Nhờ đó, cây phát triển khoẻ mạnh, cho năng suất ổn định.

Theo ông Đồng, Trồng dẻ là hướng đầu tư lâu dài. Cây trồng từ hạt thường mất khoảng 6 – 7 năm, trong khi cây giống ghép khoảng 3 – 4 năm mới bắt đầu cho thu hoạch. Do đó, người trồng phải xác định rõ thời gian đầu tư và có phương án chăm sóc phù hợp. Khi cây cho thu hoạch ổn định, cùng với thị trường tiêu thụ thuận lợi, cây dẻ mang lại giá trị kinh tế đáng kể.

Xã Trùng Khánh hiện có hơn 43 ha cây dẻ cho thu hoạch, giá trị sản xuất bình quân đạt hơn 300 triệu đồng/ha/năm.

Liên kết chuỗi bền vững, hình thành vùng trồng tập trung

Theo bà La Thị Thu Hồng, chuyên viên Phòng Kinh tế xã Trùng Khánh, địa phương có nhiều thuận lợi để phát triển cây dẻ theo hướng sản xuất hàng hoá. Đây là cây trồng bản địa, thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên, người dân có kinh nghiệm canh tác, sản phẩm đã có tiếng trên thị thường. Là cây trồng lâu năm, sau thời gian kiến thiết cơ bản, cây dẻ có thể cho thu hoạch trong thời gian dài nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật. Điều này giúp người dân có nguồn thu ổn định.

Tuy nhiên, để phát huy tiềm năng, hình thành sản xuất hàng hoá, xã Trùng Khánh vẫn còn nhiều khó khăn. Chu kỳ sinh trưởng cây dẻ dài khiến người dân phải đầu tư vốn và công chăm sóc trong nhiều năm mới có thu nhập, nên một số hộ còn e ngại khi chuyển đổi diện tích cây trồng khác sang trồng dẻ. Diện tích dẻ hiện vẫn phân tán, quy mô nhỏ; kỹ thuật chăm sóc giữa các hộ chưa đồng đều. Sản phẩm chủ yếu tiêu thụ dưới dạng hạt tươi, trong khi sơ chế, bảo quản, chế biến sâu còn hạn chế và thời gian thu hoạch ngắn. Chính sách hỗ trợ phát triển diện tích dẻ cũng chưa thật sự sát với điều kiện thực tế địa phương. Đây là những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ để cây dẻ phát triển thành sản phẩm hàng hoá, gắn với chuỗi giá trị ổn định.

Đến năm 2030, xã Trùng Khánh phấn đấu trồng mới trên 50 ha dẻ, từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung tại những khu vực có điều kiện phù hợp. Để cây dẻ trở thành ngành hàng, địa phương xác định tổ chức lại sản xuất, nâng cao chất lượng và xây dựng chuỗi liên kết ổn định là nhiệm vụ trọng tâm.

Xã tiến hành rà soát, lập bản đồ quy hoạch, xác định vùng có điều kiện đất đai, khí hậu thuận lợi để mở rộng diện tích. Việc trồng mới phải gắn với hướng dẫn kỹ thuật, hạn chế phát triển tự phát. Cùng với đó là đẩy mạnh tập huấn, chuyển giao kỹ thuật chăm sóc cây dẻ theo hướng an toàn, tăng sử dụng phân bón hữu cơ, quản lý sâu bệnh tổng hợp, bảo vệ đất và môi trường. Đối với diện tích hiện có, địa phương tập trung chăm sóc, bảo vệ và từng bước xây dựng quy trình sản xuất thống nhất, bảo đảm an toàn, truy xuất nguồn gốc.

Vườn dẻ của gia đình ông Hoàng Văn Đồng, xóm Co Sầu 4, xã Trùng Khánh, bình quân mỗi năm thu hơn 1,2 tấn hạt, cho doanh thu gần 160 triệu đồng. Ảnh Quốc Sơn

Một nhiệm vụ quan trọng khác là tổ chức lại sản xuất thông qua tổ hợp tác, hợp tác xã, hình thành chuỗi liên kết giữa “Nhà nước - nhà doanh nghiệp - nhà khoa học - nhà nông” từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Khi có tổ chức đại diện, người dân có thể liên kết mua vật tư, áp dụng thống nhất quy trình kỹ thuật, quy cách sản phẩm, qua đó nâng cao chất lượng và giá trị hạt dẻ. Địa phương cũng khuyến khích doanh nghiệp tham gia liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến, tiêu thụ.

Bên cạnh sản phẩm hạt dẻ tươi, xã định hướng ứng dụng công nghệ trong bảo quả, chế biến, đa dạng hoá sản phẩm và bảo vệ thương hiệu hạt dẻ Trùng Khánh. Cây dẻ được gắn với phát triển du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm theo mùa, qua đó mở rộng thị trường, quảng bá sản phẩm tự nhiên và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Bí thư Đảng uỷ xã Trùng Khánh Nông Thị Trường khẳng định: “Người dân là chủ thể của chương trình. Xã sẽ đồng hành từ khâu giống, kỹ thuật, tổ chức sản xuất đến tìm đầu ra, với mục tiêu nâng cao thu nhập cho người trồng dẻ, bảo đảm vùng nguyên liệu ổn định cho doanh nghiệp và tạo chỗ đứng vững chắc cho hạt dẻ Trùng Khánh trên thị trường”.

Theo bà Nông Thị Trường, cây dẻ không cho hiệu quả tức thời, vì vậy mở rộng diện tích theo hướng sản xuất hàng hoá phải gắn với quy hoạch tốt vùng nguyên liệu, chuẩn hoá sản phẩm và xây dựng thị trường tiêu thụ ổn định. Đây là nền tảng để nâng cao giá trị, đưa cây dẻ trở thành sinh kế lâu dài cho người dân.

Từ những vườn dẻ hiện có đến mục tiêu hình thành vùng sản xuất tập trung, quy mô hàng hoá gắn với chuỗi giá trị ổn định vào năm 2030, Trùng Khánh đang từng bước chuyển cây dẻ cho sản vật truyền thống thành ngành hàng có giá trị. Với lợi thế đặc hữu, chất lượng hạt dẻ đã được thị trường ghi nhận và sự đồng thuận của người dân, cây dẻ được kỳ vọng trở thành nông sản chủ lực, góp phần nâng cao thu nhập và giúp người dân làm giàu trên quê hương.