Tăng trưởng xanh trong mô hình địa phương 2 cấp: Từ chủ trương đúng đến triển khai đồng bộ

Tăng trưởng xanh được xác định là một định hướng hết sức quan trọng cho tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam

Với Việt Nam, tăng trưởng xanh không chỉ được xác định ở tầm chiến lược quốc gia, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết trong tổ chức thực hiện ở từng địa phương - nơi các chủ trương, chính sách được cụ thể hóa bằng hành động và kết quả thực tế.

Xu hướng toàn cầu và yêu cầu đặt ra cho Việt Nam

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã chuyển mạnh từ mô hình tăng trưởng “nâu” sang “xanh”, coi kinh tế tuần hoàn, năng lượng sạch và quản lý rủi ro môi trường là trụ cột phát triển. Các đô thị sinh thái, hệ thống giao thông phát thải thấp, sản xuất tiêu dùng bền vững ngày càng phổ biến. Tăng trưởng xanh không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Hòa vào xu thế đó, Việt Nam đã thể hiện rõ cam kết thông qua nhiều nghị quyết, chiến lược quan trọng như Nghị quyết số 55/NQ-TW về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia hay Chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia. Các văn bản này đều nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên, gắn phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, từ chủ trương đến thực tiễn luôn tồn tại một khoảng cách, đòi hỏi vai trò quyết định của chính quyền địa phương.

Địa phương - mắt xích then chốt của tăng trưởng xanh

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chính quyền cấp tỉnh và cấp cơ sở là lực lượng trực tiếp tổ chức thực hiện các chính sách tăng trưởng xanh. Nếu cấp tỉnh giữ vai trò định hướng, quy hoạch và phân bổ nguồn lực thì cấp cơ sở lại là nơi chính sách “chạm” vào người dân, doanh nghiệp và cộng đồng.

Thực tế cho thấy, nơi nào chính quyền địa phương chủ động, sáng tạo và quyết liệt, nơi đó tăng trưởng xanh có cơ hội đi vào chiều sâu. Ngược lại, ở những địa phương còn tư duy nhiệm kỳ, coi tăng trưởng xanh là nhiệm vụ “phụ”, việc triển khai thường mang tính hình thức, thiếu bền vững. Điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn thẳng vào thực trạng để có giải pháp phù hợp.

Những điểm sáng từ thực tiễn cơ sở

Thời gian qua, không ít địa phương đã xuất hiện những điểm sáng trong triển khai mô hình tăng trưởng xanh. Một số tỉnh, huyện mạnh dạn thu hút đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, góp phần vừa phát triển kinh tế, vừa giảm phát thải khí nhà kính. Ở nhiều vùng nông thôn, mô hình nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ, canh tác tuần hoàn được triển khai hiệu quả, giúp nâng cao giá trị nông sản và cải thiện thu nhập cho người dân.

Trong lĩnh vực đô thị, việc xây dựng không gian xanh, cải thiện hệ thống giao thông, đầu tư xử lý rác thải và nước thải đã tạo ra những chuyển biến tích cực về môi trường sống. Đặc biệt, một số địa phương như TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Hà Nội, Bắc Ninh, Quảng Ninh… đã hình thành các mô hình quản lý rác thải thân thiện với môi trường, phân loại rác tại nguồn, tái chế chất thải hữu cơ, qua đó giảm áp lực cho bãi chôn lấp và tiết kiệm tài nguyên. Những mô hình này cho thấy, khi có quyết tâm chính trị và cách làm phù hợp, tăng trưởng xanh hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển mới cho địa phương.

Những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ

Bên cạnh các kết quả tích cực, thực tiễn cũng cho thấy nhiều hạn chế và thách thức. Nhận thức về tăng trưởng xanh ở một bộ phận cán bộ và doanh nghiệp còn chưa đầy đủ, thậm chí coi đây là gánh nặng chi phí thay vì cơ hội phát triển. Năng lực quản lý, tổ chức triển khai và giám sát các chương trình, dự án xanh ở nhiều địa phương còn hạn chế, trong khi nguồn nhân lực có chuyên môn sâu về kinh tế xanh, môi trường, chuyển đổi năng lượng vẫn thiếu.

Một vấn đề đáng chú ý là sự thiếu đồng bộ trong phối hợp giữa các cấp chính quyền và giữa các địa phương. Có nơi quy hoạch tăng trưởng xanh còn tách rời quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, dẫn đến đầu tư manh mún, dàn trải. Ngoài ra, cơ chế huy động vốn tư nhân cho các dự án xanh chưa thực sự hiệu quả; chính sách ưu đãi chưa đủ hấp dẫn, thủ tục còn phức tạp, trong khi rủi ro đầu tư và thời gian hoàn vốn dài khiến doanh nghiệp e ngại.

Giải pháp từ thực tiễn: cần đồng bộ và thực chất

Để thúc đẩy mô hình tăng trưởng xanh ở địa phương, trước hết cần hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng rõ ràng, ổn định và dễ thực thi. Các địa phương cần cụ thể hóa các chính sách khuyến khích đầu tư xanh, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận đất đai, tín dụng, công nghệ và thị trường. Đồng thời, phải phân định rõ trách nhiệm giữa các cấp chính quyền, tránh tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”.

Nâng cao năng lực quản lý của đội ngũ cán bộ địa phương là yêu cầu không thể trì hoãn. Đào tạo về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, quản lý môi trường cần được coi là nhiệm vụ thường xuyên. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số trong giám sát, đánh giá các dự án xanh sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý. Về nguồn lực, cần coi khu vực tư nhân là đối tác quan trọng trong tăng trưởng xanh. Ngân sách nhà nước nên đóng vai trò “vốn mồi”, dẫn dắt và chia sẻ rủi ro, đồng thời tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế để tận dụng nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý.

Vai trò của cộng đồng và sự lan tỏa từ cơ sở

Tăng trưởng xanh chỉ thực sự bền vững khi có sự tham gia tích cực của cộng đồng. Người dân, nông dân và doanh nghiệp địa phương không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể của quá trình chuyển đổi. Những điển hình tiên tiến ở cơ sở trong mô hình chính quyền hai cấp cho thấy, khi chính quyền gần dân, hiểu dân và đồng hành cùng dân, các mô hình xanh sẽ có sức sống lâu dài. Việc nhân rộng các mô hình hiệu quả, tôn vinh các điển hình tiên tiến, đồng thời thường xuyên đánh giá, điều chỉnh chính sách là cách để tăng trưởng xanh lan tỏa từ cơ sở, tránh tình trạng phong trào, hình thức.

Tăng trưởng xanh là xu hướng tất yếu và là con đường phù hợp để các địa phương phát triển bền vững trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, để chủ trương đúng đắn này đi vào cuộc sống, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, đặc biệt là vai trò chủ động, sáng tạo của chính quyền địa phương. Lập kế hoạch dài hạn, tăng cường hợp tác liên cấp, huy động mọi nguồn lực và đánh giá hiệu quả thực hiện thường xuyên chính là chìa khóa để biến tăng trưởng xanh từ khẩu hiệu thành động lực phát triển thực chất, bền vững và lâu dài./.