Bệnh thối thân xì mủ và xơ đen gây hại quanh năm và gây hại nặng trong mùa mưa gây thiệt hại kinh tế lớn tới các hộ trồng mít.

Gây thiệt hại lớn

Mít hiện là một trong những loại cây ăn trái chủ lực, mang lại giá trị kinh tế cao tại Việt Nam với tổng diện tích gần 96.000 ha; trong đó, khoảng 60.000 ha đang trong giai đoạn thu hoạch, sản lượng khoảng 1 triệu tấn/năm. Năm 2025, Việt Nam đã chính thức mở cửa thị trường Trung Quốc qua con đường chính ngạch.

Tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long, diện tích trồng mít khoảng 40.000 ha; riêng ở thành phố Cần Thơ, đạt khoảng 15.555 ha và vẫn không ngừng mở rộng.

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Liêm, Viện trưởng Viện Bảo vệ thực vật, hiện cây mít đang đối mặt với nhiều thách thức: tình trạng biến đổi khí hậu và sự suy giảm chất lượng sức khỏe đất trồng. Ngoài ra, những năm qua, cây mít tại Đồng bằng sông Cửu Long và các khu vực miền Đông đang chịu ảnh hưởng nặng nề của hai loại bệnh là bệnh xơ đen và bệnh thối thân xì mủ. Bệnh gây hại quanh năm và gây hại nặng trong mùa mưa làm thiệt hại kinh tế lớn tới các hộ trồng mít.

Cũng theo Viện trưởng Viện Bảo vệ thực vật, hiện nay chưa có nhiều nghiên cứu về bệnh thối thân xì mủ và xơ đen trên cây mít nên vẫn chưa có một quy trình quản lý hoàn chỉnh và hiệu quả đối với hai loại bệnh này. Do thiếu quy trình chuẩn, nông dân đa số phòng trừ theo kinh nghiệm, dẫn đến việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật quá nhiều, gây ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe người lao động và độ an toàn của sản phẩm.

Theo báo cáo từ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thành phố Cần Thơ, bệnh thối thân xì mủ và xơ đen trên cây mít phân bố hầu hết ở các xã, phường. Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Viện Bảo vệ thực vật trong 2 năm tại các vườn mít ở Cần Thơ (chủ yếu trên địa bàn tỉnh Hậu Giang cũ) cho thấy tỷ lệ thiệt hại (cây chết, năng suất giảm) do bệnh thối thân xì mủ và xơ đen rất lớn. Với bệnh xơ đen, tỷ lệ quả bị hại trong mùa mưa (tháng 6 - 9) lên tới 46 - 57%. Tương tự, bệnh thối thân xì mủ cũng đạt đỉnh điểm từ tháng 5 đến tháng 8 với tỷ lệ cây mắc bệnh từ 33,5 - 51,9%.

Để trị bệnh xì mủ cho mít, theo bà Dương Ngọc Diễm My, cán bộ Trạm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Châu Thành, thời gian qua, nhà vườn sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật có thể quản lý bệnh đạt từ 60 - 70% nếu phát hiện sớm (khi cây bị bệnh dưới 30%). Tuy nhiên, khi bệnh nặng (trên 50%), việc điều trị gần như không hiệu quả.

“Nông dân thường có thói quen đốn bỏ cây sau đợt quả thứ ba do bệnh làm chết cây hàng loạt (tỷ lệ thay mới vườn từ 30 - 40% mỗi năm), dẫn đến thiếu tính bền vững dù diện tích trồng mít vẫn tăng”, bà My cho biết.

Bà Nguyễn Thị Chúc Quỳnh, Viện Bảo vệ thực vật thông tin, bệnh xơ đen thường làm trái mít bị méo mó, gai không đều, cuống trái xanh và dài. Khi bổ quả, phần xơ xuất hiện các đốm nhỏ màu nâu đen, làm mất hoàn toàn giá trị thương phẩm. Trong khi đó, bệnh xì mủ lại tấn công vào thân, cành; biểu hiện là những vết loét tiết mủ trắng, mạch dẫn hóa nâu dọc theo thân khiến lá vàng rụng và cây chết dần.

Tác nhân và giải pháp phòng trị bệnh

Trước thực trạng ảnh hưởng của bệnh thối thân xì mủ và xơ đen gây hại trên cây mít, nhóm các nhà khoa học thuộc Viện Bảo vệ thực vật đã tiến hành nghiên cứu từ thực tế tại các nhà vườn, phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm... Sau hơn 2 năm thực hiện các nghiên cứu và xây dựng mô hình phòng trị bệnh xơ đen và thối thân xì mủ trên cây mít ở thành phố Cần Thơ, ngày 30/1, Viện Bảo vệ thực vật phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ tổ chức hội thảo khoa học nhằm chia sẻ kinh nghiệm, đóng góp ý kiến từ các cán bộ địa phương và nhà vườn để hoàn thiện quy trình sản xuất, đưa ra những hướng dẫn thực tế và phù hợp nhất nhằm phòng trị bệnh bền vững cho cây mít.

Theo báo cáo, nhóm nghiên cứu xác định tác nhân gây bệnh xơ đen quả mít là do vi khuẩn Pantoea stewartii SM4.2 gây ra và bệnh thối thân xì mủ cây mít do vi khuẩn Pectobacterium aroidearum CTN7 gây ra.

Dựa trên kết quả xác định tác nhân, ông Phùng Quang Tùng, Viện Bảo vệ thực vật cho biết, nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm và tìm ra các hoạt chất có khả năng ức chế các loại vi khuẩn này. Cụ thể, hoạt chất sinh học Oxolinic acid (Starner 20WP) có khả năng ức chế vi khuẩn gây bệnh xơ đen và thối thân xì mủ. Ngoài ra, 3 chủng vi sinh vật (Trichoderma, Bacillus siamensis, Bacillus amyloliquefaciens) có khả năng ức chế vi khuẩn xơ đen.

Để quản lý bệnh bền vững, các chuyên gia khuyến nghị nên kết hợp giữa canh tác và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Đối với bệnh thối thân xì mủ, ông Phùng Quang Tùng lưu ý, nông dân trong quá trình canh tác nên thường xuyên vệ sinh vườn, tỉa cành tạo tán thông thoáng; thoát nước tốt sau mưa lớn, tránh đọng nước cục bộ. Đồng thời, tăng cường bón phân hữu cơ và phân vi sinh để cải tạo đất.

Nhà vườn nên sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học có hoạt chất Oxolinic acid để phun phòng hoặc quét trực tiếp lên vết loét trên thân; kết hợp rải gốc và phun thân bằng các chế phẩm vi sinh (Trichoderma, Bacillus...). Có thể sử dụng thuốc hóa học có hoạt chất Bronopol-min 99% để xử lý cây bị bệnh nặng.

Đối với bệnh xơ đen quả, ông Phùng Quang Tùng nhấn mạnh, nông dân nên loại bỏ ngay những quả nghi nhiễm bệnh, quả có gai không đều hoặc cuống dài nhỏ từ giai đoạn sớm. Sau khi tỉa quả, phải thu gom tiêu hủy, không để rải rác dưới gốc cây làm mầm bệnh lây lan.

Để xử lý bệnh xơ đen quả, nông dân ưu tiên dùng Oxolinic acid phun vào thời điểm trước và sau khi hoa nở. Sử dụng chế phẩm vi sinh phun trực tiếp lên quả. Đối với khâu xử lý sau thu hoạch hoặc làm bông, có thể sử dụng các hoạt chất như Quaternary Ammonium salts.

Tại hội thảo, các nông dân, cán bộ trồng trọt và bảo vệ thực vật địa phương cũng đóng góp ý kiến, bổ sung và đề xuất giải pháp khắc phục việc điều trị bệnh xơ đen và thối thân xì mủ cây mít. Theo nông dân trồng mít chia sẻ, khoảng 6 - 7 tháng nay, vườn có áp dụng quy trình xử lý bệnh xì mủ trên cây mít theo khuyến cáo của các nhà khoa học. Mặc dù, việc sử dụng thuốc để quét lên thân cây mít khi bị xì mủ nước đem lại hiệu quả, nhưng đối với xì mủ trắng thì chưa đem lại kết quả tích cực. Nông dân mong các nhà khoa học nghiên cứu thêm để trị triệt để bệnh xì mủ trên cây mít một cách tốt nhất.

Việc xác định tác nhân gây bệnh và đưa ra quy trình phòng trừ khoa học được xem là "chìa khóa" để giải quyết bài toán bền vững cho cây mít tại Cần Thơ nói riêng và vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói chung. Những nỗ lực này không chỉ góp phần bảo vệ sinh kế cho hàng nghìn hộ dân mà còn giúp quả mít Việt Nam đủ tiêu chuẩn xuất khẩu chính ngạch.