Cúc mâm xôi nhân giống bằng phương pháp cấy mô - Ảnh: B.Thọ

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, dịch hại gia tăng và yêu cầu thị trường ngày càng khắt khe, câu chuyện giống cây trồng trở thành điểm tựa quyết định hiệu quả sản xuất.

Tại tỉnh Vĩnh Long, công nghệ nuôi cấy mô đang được xem là hướng đi trọng tâm để hình thành nền sản xuất cây giống, hoa kiểng chất lượng cao, đồng thời mở ra cơ hội tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng hiện đại và bền vững. Tuy nhiên, cùng với những thuận lợi rõ nét, lĩnh vực này cũng đang đối diện không ít thách thức về vốn đầu tư, nhân lực và khả năng tiếp cận thị trường.

Nhân giống nhanh, sạch bệnh và đồng đều

TS. Bùi Trường Thọ - Phó giám đốc Trung tâm Giống và Hoa kiểng - cho rằng: “Trong điều kiện sản xuất truyền thống, việc nhân giống phụ thuộc nhiều vào mùa vụ và vật liệu đầu dòng. Trong khi đó, công nghệ nuôi cấy mô cho phép nhân nhanh với quy mô lớn từ một mẫu vật ban đầu. Hệ thống phòng thí nghiệm có thể tạo ra hàng nghìn đến hàng triệu cây con trong thời gian ngắn, rút ngắn đáng kể chu kỳ sản xuất giống và chủ động nguồn cung”.

Cũng theo TS. Bùi Trường Thọ, đối với lĩnh vực hoa kiểng và cây giống đặc sản – vốn là thế mạnh của Vĩnh Long – đây là lợi thế rất lớn. Nhiều loại hoa có giá trị kinh tế cao hoặc khó nhân giống bằng phương pháp truyền thống như lan, cúc, dạ yến thảo, chuối, khóm, chanh dây, gừng, đinh lăng, lan kim tuyến… đều có thể được nhân nhanh bằng kỹ thuật in vitro, đảm bảo độ đồng đều và chất lượng di truyền.

Một ưu điểm nổi bật khác là khả năng tạo ra cây giống sạch bệnh. Thông qua quy trình vô trùng nghiêm ngặt và kỹ thuật nuôi cấy đỉnh sinh trưởng, phần lớn virus, vi khuẩn và nấm gây bệnh được loại bỏ. Điều này giúp hạn chế nguy cơ lây lan mầm bệnh từ thế hệ trước sang thế hệ sau – vấn đề vốn là “nút thắt” của sản xuất giống truyền thống.

Cây giống sạch bệnh sinh trưởng khỏe, đồng đều, giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học. Đây không chỉ là lợi ích kinh tế mà còn là yếu tố quan trọng trong xu hướng nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ và kinh tế tuần hoàn.

Động lực cho nông nghiệp bền vững

Trên phương diện kinh tế – kỹ thuật – môi trường, nuôi cấy mô mang lại giá trị lâu dài. TS. Bùi Trường Thọ cho rằng, việc sử dụng cây giống nuôi cấy mô sạch bệnh và đồng đều về mặt di truyền giúp nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị thương phẩm của nông sản. Nhờ tính đồng nhất cao, cây trồng sinh trưởng đồng đều, rút ngắn thời gian thu hoạch, tăng hiệu quả sử dụng đất và tối ưu hóa chi phí sản xuất trên cùng đơn vị diện tích.

Về môi trường, cây giống khỏe mạnh giúp giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học, qua đó hạn chế ô nhiễm đất, nước và không khí. Điều này phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp xanh mà tỉnh đang theo đuổi.

Ngoài ra, nuôi cấy mô còn đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát triển nguồn gen thực vật. Các nguồn gen quý hiếm, cây bản địa hoặc cây có nguy cơ mai một có thể được lưu giữ dưới dạng mẫu mô hoặc ngân hàng in vitro. Đây là cơ sở khoa học để phục vụ nghiên cứu, chọn tạo giống mới và phát triển đa dạng sinh học trong dài hạn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu với hạn hán, xâm nhập mặn và áp lực sâu bệnh ngày càng gia tăng, công nghệ nuôi cấy mô cho phép nhanh chóng nhân giống và phổ cập các dòng cây có khả năng thích nghi tốt với điều kiện bất lợi. Điều này góp phần nâng cao năng lực chống chịu của hệ thống sản xuất nông nghiệp tại địa phương.

Thực tiễn ứng dụng tại Vĩnh Long

Tại Vĩnh Long, công nghệ nuôi cấy mô đã được triển khai trong sản xuất cây ăn trái, hoa kiểng, cây lâm nghiệp và cây dược liệu. Nhiều mô hình sử dụng cây giống nuôi cấy mô cho thấy năng suất tăng, thời gian sinh trưởng rút ngắn và chất lượng nông sản được cải thiện rõ rệt.

Việc hình thành các cơ sở sản xuất giống tập trung, quy mô công nghiệp gắn với truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng đang tạo tiền đề cho quá trình chuyên nghiệp hóa ngành giống. Đây là bước đi quan trọng trong chiến lược tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng hiện đại, giảm dần phụ thuộc vào nguồn giống trôi nổi, không kiểm soát.

Trong lĩnh vực hoa kiểng, nhu cầu thị trường ngày càng cao về tính đồng đều, màu sắc, hình thái và khả năng vận chuyển xa. Nuôi cấy mô giúp đáp ứng những tiêu chuẩn này, tạo lợi thế cạnh tranh cho sản phẩm của địa phương khi tham gia thị trường ngoài tỉnh và xuất khẩu.

Những rào cản chưa dễ tháo gỡ

Dù nhiều triển vọng, việc mở rộng nuôi cấy mô tại Vĩnh Long vẫn gặp không ít khó khăn. Thách thức lớn nhất là chi phí đầu tư ban đầu cao. Hạ tầng phòng thí nghiệm, thiết bị chuyên dụng, hệ thống kiểm soát vô trùng và quy trình chuẩn đòi hỏi nguồn vốn lớn, vượt quá khả năng của nhiều cơ sở sản xuất nhỏ lẻ.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực chuyên sâu về công nghệ sinh học còn thiếu, đặc biệt ở cấp cơ sở. Việc vận hành phòng thí nghiệm nuôi cấy mô đòi hỏi kỹ thuật cao và kỷ luật nghiêm ngặt. Chỉ một sai sót nhỏ trong khâu vô trùng cũng có thể làm hỏng cả lô sản phẩm, gây thiệt hại kinh tế.

Khả năng tiếp cận của nông dân cũng phụ thuộc vào giá thành và hệ thống phân phối. Trong khi lợi ích lâu dài của giống nuôi cấy mô đã được chứng minh, không ít người sản xuất vẫn e ngại chi phí ban đầu cao hơn so với giống truyền thống. Nhận thức chưa đồng đều là một rào cản đáng kể trong quá trình chuyển đổi.

Định hướng phát triển trong giai đoạn mới

Để phát huy hiệu quả của công nghệ nuôi cấy mô, tỉnh cần tăng cường đầu tư hạ tầng nghiên cứu và sản xuất giống, đồng thời đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa. Việc khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư vào sản xuất giống công nghệ cao sẽ góp phần giảm gánh nặng ngân sách và mở rộng quy mô cung ứng.

Song song đó, liên kết “bốn nhà” - nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân – cần được củng cố nhằm hình thành chuỗi giá trị giống cây trồng bền vững. Công tác đào tạo, chuyển giao kỹ thuật phải được tăng cường thông qua tập huấn, mô hình trình diễn và đào tạo tại chỗ.

Một hướng đi chiến lược khác là gắn nuôi cấy mô với chuyển đổi số trong nông nghiệp. Ứng dụng nền tảng số trong truy xuất nguồn gốc, quản lý chất lượng, dự báo nhu cầu thị trường và kết nối cung – cầu sẽ nâng cao tính minh bạch và khả năng cạnh tranh của cây giống Vĩnh Long.

TS. Bùi Trường Thọ nhấn mạnh, trong chiến lược phát triển nông nghiệp công nghệ cao của tỉnh sau sáp nhập, công nghệ nuôi cấy mô không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà là động lực khoa học – công nghệ then chốt. Khi tháo gỡ được các rào cản về vốn, nhân lực và nhận thức; đồng thời gắn với phát triển chuỗi giá trị và chuyển đổi số, nuôi cấy mô sẽ tiếp tục giữ vai trò trụ cột trong tiến trình phát triển nông nghiệp bền vững của Vĩnh Long.

Có thể nói, bài toán cấy mô nhân giống hoa kiểng và cây giống tại Vĩnh Long không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là phép thử về tầm nhìn, cơ chế và năng lực tổ chức sản xuất. Nếu được đầu tư đúng hướng, đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp địa phương nâng tầm giá trị nông sản và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu trong giai đoạn mới.