Từ quả chanh đến chuỗi giá trị tuần hoàn

Ông Lê Văn Nam, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Mỹ Long, nhận giải tại Cuộc thi Đổi mới sáng tạo do Liên minh HTX Việt Nam tổ chức.

Khi thị trường buộc người sản xuất phải thay đổi

Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Mỹ Long có địa chỉ tại ấp 1, xã Mỹ Hiệp, Đồng Tháp bắt đầu phát triển vùng chuyên canh chanh không hạt từ năm 2007. Trong nhiều năm, hướng đi chính vẫn là xây dựng vùng nguyên liệu, nâng chất lượng và đưa chanh tươi vào thị trường xuất khẩu.

Mô hình này từng tạo ra lợi thế rõ rệt. Chanh không hạt có khả năng cho trái quanh năm, phù hợp điều kiện sản xuất tại địa phương và có thể phục vụ cả thị trường tiêu thụ tươi lẫn chế biến.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá lớn vào quả tươi cũng bộc lộ giới hạn. Trong giai đoạn dịch COVID-19, chuỗi cung ứng bị gián đoạn, việc xuất khẩu gặp khó khăn và hàng trăm tấn chanh đứng trước nguy cơ không tiêu thụ được. Sự cố ấy trở thành một bước ngoặt trong tư duy của HTX: nếu chỉ bán quả tươi, người sản xuất luôn dễ bị tổn thương trước những biến động của thị trường.

Từ câu hỏi làm thế nào để không bỏ phí những quả chanh không đạt quy cách xuất khẩu, HTX bắt đầu đi sâu hơn vào chế biến.

Theo ông Lê Văn Nam, Giám đốc HTX Mỹ Long, chanh loại 1 tiếp tục phục vụ xuất khẩu; chanh loại 2 và loại 3 được chế biến thành nước cốt chanh mật ong. Sau đó, HTX tiếp tục phát triển sản phẩm xà bông chanh, hiện đã được đưa ra thị trường.

Nhưng quá trình đổi mới không dừng ở việc tạo thêm một vài sản phẩm.

Phần bã và vỏ chanh sau chế biến tiếp tục được tận dụng để sản xuất men vi sinh. Nguồn men này được phối hợp với đạm cá và các phụ phẩm hữu cơ khác như vỏ xoài, vỏ trái cây để tạo phân bón vi sinh, đưa dinh dưỡng trở lại đất. Phần nước tinh dầu sau chiết xuất lại được phối trộn với gừng, riềng, tỏi, ớt để tạo dung dịch sinh học hỗ trợ xua đuổi côn trùng.

Một chuỗi sản xuất nhiều tầng giá trị từ đó dần hình thành.

Không xem phụ phẩm là chất thải

Điểm đáng chú ý nhất trong mô hình của Mỹ Long nằm ở cách nhìn lại phụ phẩm.

Trong mô hình truyền thống, vỏ chanh, bã chanh, cành lá sau thu hoạch thường được xem là phần bỏ đi. Nhưng trong mô hình tuần hoàn, chính những phần này trở thành nguyên liệu cho công đoạn tiếp theo.

HTX đang phát triển chu trình: sản xuất chanh – chế biến sâu – tận dụng phụ phẩm – tạo chế phẩm sinh học – đưa dinh dưỡng trở lại đất – tiếp tục nuôi dưỡng vùng nguyên liệu.

Tư duy ấy được cụ thể hóa bằng nhiều giải pháp kỹ thuật: chiết xuất tinh dầu, phát triển men vỏ chanh, sản xuất phân hữu cơ vi sinh, dinh dưỡng sinh học dạng lỏng và chế phẩm bảo vệ thực vật theo hướng sinh học. Mục tiêu là giảm lượng chất thải, giảm phụ thuộc vào vật tư hóa học và tạo thêm nguồn giá trị ngay trong nội bộ chuỗi sản xuất.

Theo hồ sơ dự án, HTX còn hướng tới nguyên tắc “Zero Waste” – không chất thải, trong đó phụ phẩm của công đoạn trước trở thành đầu vào của công đoạn sau.

Đây là thay đổi quan trọng bởi giá trị của cây chanh không còn chỉ được tính bằng số tấn quả thu hoạch, mà được mở rộng sang giá trị chế biến, chế phẩm sinh học, phân bón và nhiều dòng sản phẩm khác.

Các sản phẩm chế biến từ chanh được HTX Dịch vụ nông nghiệp Mỹ Long phát triển theo hướng đa dạng hóa giá trị nông sản.

Chế biến sâu tạo thêm dư địa tăng trưởng

Hiện HTX Mỹ Long có vùng nguyên liệu khoảng 60 ha, với 210 thành viên trực tiếp tham gia, đồng thời định hướng mở rộng thêm khoảng 100 ha trong thời gian tới.

Bên cạnh việc tổ chức vùng nguyên liệu, HTX đã từng bước phát triển hệ thống chế biến và xây dựng thị trường.

Theo tài liệu dự án, năm 2024 HTX xuất khẩu 180 tấn chanh tươi đạt chuẩn sang Hà Lan và đặt mục tiêu 210 tấn trong năm 2025. Ở mảng chế biến, doanh thu tăng từ khoảng 900 triệu đồng năm 2024 lên mức ước đạt 2,2 tỷ đồng năm 2025.

Những con số này cho thấy hướng chuyển từ bán nguyên liệu thô sang đa dạng hóa sản phẩm đang mở ra dư địa tăng giá trị lớn hơn cho HTX.

Thay vì chỉ phụ thuộc một nguồn thu từ chanh tươi, mô hình kinh doanh được mở rộng sang xuất khẩu, chế biến sâu, phân phối nội địa, thương mại điện tử và các sản phẩm sinh học phục vụ trở lại sản xuất.

HTX cũng từng bước xây dựng các tiêu chuẩn phục vụ thị trường. Theo hồ sơ dự án, sản phẩm đã đạt OCOP 4 sao, áp dụng ISO 22000:2018, HACCP và đang hướng tới hoàn thiện các điều kiện cho chứng nhận Halal.

Những tiêu chuẩn này không chỉ là điều kiện kỹ thuật. Quan trọng hơn, chúng buộc HTX phải tổ chức lại quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và minh bạch nguồn gốc sản phẩm một cách bài bản hơn.

Đổi mới sáng tạo từ nhu cầu rất thực tế

Điểm đáng chú ý ở Mỹ Long là đổi mới không bắt đầu từ một khái niệm lớn, mà từ những khó khăn rất cụ thể của người sản xuất: chanh loại bán không được giá, phụ phẩm bị bỏ đi, chi phí vật tư tăng và thị trường xuất khẩu thường xuyên biến động.

Từ đó, HTX từng bước tìm giải pháp công nghệ phù hợp.

Dự án đề cập đến việc ứng dụng công nghệ sóng siêu âm trong chiết xuất tinh dầu, ozone trong xử lý nguyên liệu, phát triển men vỏ chanh và công nghệ Bio-Shield – “áo giáp sinh học” – nhằm hỗ trợ bảo vệ cây trồng theo hướng giảm sử dụng hóa chất. Bên cạnh đó là các giải pháp truy xuất nguồn gốc bằng QR và hợp tác với các đơn vị khoa học trong chuyển giao, hoàn thiện quy trình.

Theo ông Lê Văn Nam, HTX đang phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ để hoàn thiện hồ sơ liên quan đến sáng chế, giải pháp hữu ích; đồng thời mong muốn tiếp tục được hỗ trợ chuẩn hóa công nghệ sản xuất men vi sinh và hoàn thiện mô hình kinh tế nông nghiệp tuần hoàn. Dự án cũng đã lọt vào Top 10 dự án đổi mới sáng tạo của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam.

Mục tiêu sau cùng, theo ông Nam, không phải giữ công nghệ cho riêng HTX.

Sau khi quy trình được hoàn thiện và chuẩn hóa, HTX muốn chuyển giao cho nông dân trồng chanh, sau đó mở rộng sang các nhà vườn cây ăn trái khác.

Ông Lê Văn Nam, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Mỹ Long, thu hoạch chanh tại vùng nguyên liệu của HTX.

Giá trị lớn nhất là thay đổi cách nghĩ

Mô hình Mỹ Long cho thấy một bài học đáng chú ý: muốn nâng giá trị nông sản, không nhất thiết phải bắt đầu bằng mở rộng diện tích.

Điều quan trọng hơn là khai thác sâu những gì đã có. Một quả chanh có thể được bán tươi. Nhưng cũng từ quả chanh ấy, nếu có công nghệ và tổ chức sản xuất phù hợp, có thể hình thành thêm nước cốt, tinh dầu, xà bông, men vi sinh, phân hữu cơ và chế phẩm sinh học.

Giá trị được tạo ra không nằm ở một sản phẩm riêng lẻ, mà ở khả năng kết nối các công đoạn thành một hệ thống.

Với Mỹ Long, đó là quá trình chuyển từ tư duy “bán quả” sang tư duy “khai thác chuỗi giá trị”; từ xử lý phụ phẩm như chất thải sang xem chúng như một nguồn tài nguyên; từ phụ thuộc hoàn toàn vào đầu vào bên ngoài sang từng bước tự chủ một phần vật tư sinh học.

Con đường ấy vẫn còn cần tiếp tục hoàn thiện về công nghệ, chuẩn hóa quy trình và khả năng nhân rộng. Nhưng điều quan trọng nhất đã được hình thành: một cách nghĩ khác về giá trị nông sản.

Như thông điệp mà HTX Mỹ Long đang theo đuổi: không có phụ phẩm nào thực sự là chất thải nếu biết nhìn nó như một nguồn tài nguyên.

Và khi tư duy đó được kết hợp với khoa học – công nghệ, liên kết cộng đồng và khả năng tổ chức thị trường, một cây chanh có thể tạo ra nhiều giá trị hơn rất nhiều so với chính quả chanh được thu hoạch./.