1. Áp dụng tưới thiếu hụt có kiểm soát (RDI)

Cây trồng, giống như con người, có những giai đoạn sinh trưởng chịu hạn tốt hơn. Tưới thiếu hụt có kiểm soát (Regulated Deficit Irrigation – RDI) là phương pháp giảm lượng nước tưới ở những thời điểm cây ít nhạy cảm với khô hạn.

Kỹ thuật này có thể giúp giảm 20–40% lượng nước tưới mà vẫn giữ được tới 90% năng suất tối đa ở một số cây trồng. Ví dụ, nho cho hương vị đậm hơn khi giảm tưới gần thời điểm thu hoạch; cây ăn quả có hạt cứng chịu được thiếu nước sau khi đậu quả; ớt phát triển vị cay mạnh hơn trong điều kiện khô hơn.

Điều quan trọng là nông dân cần hiểu rõ từng giai đoạn sinh trưởng của cây và theo dõi độ ẩm đất để điều chỉnh lượng nước phù hợp.

2. Duy trì đất khỏe – “ngân hàng nước” của nông trại

Đất khỏe với hàm lượng hữu cơ cao và cấu trúc tốt có khả năng giữ nước vượt trội. Bổ sung phân hữu cơ, compost tự ủ giúp cải thiện độ tơi xốp và nuôi dưỡng hệ vi sinh vật đất.

Hạn chế cày xới sâu, áp dụng canh tác tối thiểu hoặc không làm đất giúp đất giữ ẩm tốt hơn trong điều kiện khắc nghiệt. Với vùng đất cát nghèo dinh dưỡng, canh tác luống cao là giải pháp hiệu quả để xây dựng tầng đất giàu khả năng giữ nước.

3. Điều chỉnh vi khí hậu trong ruộng vườn

Giảm thất thoát nước bằng cách tạo vi khí hậu mát hơn cho cây trồng. Phủ rơm, cỏ khô hoặc vật liệu sáng màu giúp phản xạ nhiệt, giữ đất mát. Lưới che nắng, giàn che giúp giảm bốc hơi nước.

Hàng chắn gió giúp giữ ẩm tầng đất mặt, trong khi các khu trũng trồng cây chịu úng (vườn mưa) giúp giữ nước, bổ sung nước ngầm và hạn chế ô nhiễm.

4. Bố trí cây trồng tiết kiệm nước

Trồng xen hợp lý giúp che phủ đất, giảm bốc hơi nước. Cây cao tạo bóng mát cho cây thấp, cây rễ sâu kết hợp cây rễ nông giúp chia sẻ nguồn ẩm.

Một số mô hình hiệu quả gồm:

Cây lâu năm rễ sâu trồng cùng cây ngắn ngày

Cây họ đậu cố định đạm kết hợp rau họ cải

Cây tán cao kết hợp cây phủ đất

Ngoài ra, trồng các loại cây có nhu cầu nước tương tự trong cùng khu vực (hydrozoning) giúp tưới hiệu quả hơn.

5. Thu gom và tận dụng nước

Thu nước mưa bằng thùng chứa, máng hứng là giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả. Nước xám (nước sinh hoạt ít ô nhiễm) có thể tái sử dụng để tưới cây.

Một số hệ thống tiên tiến hơn như lưới ngưng tụ hơi nước hoặc lưới thu sương mù đã cho thấy hiệu quả lớn trong điều kiện khí hậu khô hạn, giúp tận dụng nguồn nước vốn bị thất thoát vào không khí.

6. Canh tác khô (Dry farming)

Ở những vùng khô hạn, canh tác khô dựa hoàn toàn vào lượng mưa tự nhiên. Nho, ô-liu, khoai tây, cà chua và dưa hấu là những cây trồng phù hợp.

Yếu tố then chốt là đất khỏe, khoảng cách trồng hợp lý và kỹ thuật giữ ẩm sau mưa đầu vụ, giúp giữ nước trong khu vực rễ cây suốt mùa sinh trưởng.

7. Luân canh cây trồng và bãi chăn thả

Luân canh cây rễ sâu – rễ nông giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng thấm và giữ nước. Với chăn nuôi, luân chuyển bãi chăn thả giúp thảm thực vật phục hồi, tăng giữ nước và giảm nhu cầu tưới bổ sung.

Khi đất được phục hồi, lượng nước giữ lại nhiều hơn, đồng thời giảm xói mòn và tích trữ carbon tốt hơn.