Xây dựng và tuân thủ chế độ dinh dưỡng hợp lý trong những ngày Tết có vai trò đặc biệt quan trọng đối với người đái tháo đường.

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng – Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết, Tết Nguyên đán là dịp lễ truyền thống quan trọng nhất trong năm của người Việt Nam, gắn liền với không khí đoàn viên, thăm hỏi và những bữa ăn phong phú, kéo dài nhiều ngày. Tuy nhiên, với người bệnh đái tháo đường (ĐTĐ), đây lại là giai đoạn tiềm ẩn nhiều nguy cơ ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết.

Thực tế lâm sàng cho thấy, trong và sau dịp Tết, số ca nhập viện do tăng đường huyết, hạ đường huyết hoặc các biến chứng tim mạch ở người bệnh ĐTĐ có xu hướng gia tăng. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc ăn uống thất thường, tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu tinh bột, chất béo, sử dụng rượu bia, bỏ bữa hoặc dùng thuốc không đều.

Vì vậy, xây dựng và tuân thủ chế độ dinh dưỡng hợp lý trong những ngày Tết có vai trò đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là yếu tố then chốt giúp duy trì đường huyết ổn định mà còn góp phần phòng ngừa biến chứng, giúp người bệnh vẫn có thể tận hưởng trọn vẹn không khí Tết bên gia đình.

Xây dựng và tuân thủ chế độ dinh dưỡng hợp lý trong những ngày Tết có vai trò đặc biệt quan trọng đối với người đái tháo đường.

1. Nguyên tắc dinh dưỡng nền tảng cho người bệnh đái tháo đường

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng nhấn mạnh, dinh dưỡng điều trị trong đái tháo đường cần được tiếp cận theo hướng cá thể hóa, kết hợp giữa giáo dục – tư vấn và theo dõi các chỉ số lâm sàng như glucose máu, HbA1c, lipid máu, huyết áp, cân nặng và chất lượng sống. Đây là cơ sở để đánh giá hiệu quả của các khuyến nghị dinh dưỡng.

Mục tiêu dinh dưỡng điều trị

Đối với người trưởng thành mắc đái tháo đường và không có thai, dinh dưỡng điều trị hướng tới các mục tiêu chính sau:

• Hỗ trợ và duy trì thói quen ăn uống lành mạnh, đa dạng thực phẩm với lượng phù hợp.

• Đạt và duy trì cân nặng hợp lý.

• Kiểm soát glucose máu, huyết áp và lipid máu theo mục tiêu cá thể hóa.

• Làm chậm hoặc phòng ngừa các biến chứng của đái tháo đường.

Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng cần được xây dựng phù hợp với điều kiện cá nhân, văn hóa ăn uống, khả năng tiếp cận thực phẩm, mức độ hiểu biết và khả năng thay đổi hành vi của người bệnh. Mục tiêu cuối cùng là giúp người bệnh duy trì niềm vui ăn uống, tránh các thông điệp mang tính áp đặt và cung cấp những công cụ thực hành thiết thực trong đời sống hằng ngày.

Mục tiêu kiểm soát theo từng nhóm đối tượng

Mục tiêu điều trị đái tháo đường khác nhau giữa người trưởng thành không có thai và người cao tuổi, tùy theo tình trạng sức khỏe, kỳ vọng sống và mức độ phức tạp của bệnh. Các chỉ số HbA1c, glucose máu lúc đói, sau ăn, huyết áp và lipid máu cần được cá thể hóa để đảm bảo hiệu quả và an toàn điều trị.

2. Đặc điểm bữa ăn ngày Tết và những nguy cơ tiềm ẩn

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng cho biết, mâm cỗ Tết truyền thống của người Việt thường rất phong phú, đa dạng nhưng lại tiềm ẩn nhiều yếu tố bất lợi cho người bệnh đái tháo đường.

Khi ăn bánh chưng, nên ăn kèm nhiều rau xanh để làm chậm quá trình tăng đường huyết.

Thứ nhất, thực phẩm giàu tinh bột và chất béo chiếm tỷ lệ lớn, như bánh chưng, bánh tét, xôi, thịt kho, giò chả, nem rán. Đây đều là những món có chỉ số đường huyết cao hoặc giàu chất béo bão hòa, dễ làm đường huyết tăng nhanh và kéo dài sau ăn.

Thứ hai, thiếu hụt rau xanh và chất xơ. Trong những ngày Tết, rau thường chỉ đóng vai trò ăn kèm với số lượng ít, trong khi chất xơ lại rất cần thiết để làm chậm hấp thu đường và hỗ trợ tiêu hóa.

Thứ ba, gia tăng sử dụng rượu bia, nước ngọt và bánh mứt. Rượu bia có thể gây hạ đường huyết muộn, đặc biệt nguy hiểm với người đang sử dụng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết. Các loại bánh mứt và nước ngọt chứa nhiều đường đơn, khiến đường huyết tăng nhanh và khó kiểm soát.

3. Hướng dẫn lựa chọn và sử dụng thực phẩm trong ngày Tết

Khi ăn bánh chưng, nên ăn kèm nhiều rau xanh để làm chậm quá trình tăng đường huyết.

Ăn bánh chưng, bánh tét đúng cách

Bánh chưng, bánh tét là món ăn truyền thống không thể thiếu trong ngày Tết. Người bệnh đái tháo đường vẫn có thể sử dụng nếu kiểm soát tốt số lượng và thời điểm ăn.

Theo PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, mỗi lần chỉ nên ăn từ 1/8 đến 1/6 chiếc bánh, tùy kích cỡ, và không nên ăn quá một miếng trong ngày để đảm bảo đa dạng thực phẩm. Bánh nên được ăn trong bữa chính, không ăn vặt giữa các bữa và không ăn vào buổi tối muộn. Khi ăn bánh chưng, nên ăn kèm nhiều rau xanh để làm chậm quá trình tăng đường huyết. Cần tránh bánh chưng rán vì làm tăng lượng chất béo và năng lượng, gây khó kiểm soát đường huyết và cân nặng.

Lựa chọn món ăn mặn phù hợp

Trong các bữa ăn ngày Tết, người bệnh nên ưu tiên các món ít béo như thịt nạc luộc hoặc hấp, cá hấp hoặc kho ít dầu mỡ, thịt gà bỏ da, đậu phụ và các món từ đậu.

Cần hạn chế các món nhiều mỡ và chế biến bằng cách chiên rán như thịt kho nhiều mỡ, giò lụa, giò xào, nem rán, chả chiên. Mỗi bữa chỉ nên sử dụng khoảng 80–100g thịt hoặc cá, tránh ăn nhiều món mặn trong cùng một bữa.

Tăng cường rau xanh và chất xơ

Rau xanh đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát đường huyết. Chất xơ giúp làm chậm hấp thu đường, giảm tăng đường huyết sau ăn và hỗ trợ tiêu hóa. Người bệnh nên ăn 300–400g rau xanh mỗi ngày, ưu tiên rau luộc, hấp, canh rau. Có thể dùng các món nộm, salad nhưng cần hạn chế dầu và đường.

Chọn đúng và ăn đúng trái cây

Trái cây cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết, song người bệnh đái tháo đường cần lựa chọn phù hợp. Nên ưu tiên các loại trái cây ít ngọt như bưởi, cam quýt (với lượng vừa phải), táo, lê, thanh long. Hạn chế các loại trái cây ngọt như mít, sầu riêng, xoài chín, nho khô.

Trái cây nên ăn sau bữa chính 1–2 giờ, mỗi lần khoảng 100g, không ăn nhiều cùng lúc và không ép nước uống.

Rượu bia và đồ uống

Tốt nhất, người bệnh đái tháo đường nên hạn chế tối đa hoặc không sử dụng rượu bia trong ngày Tết. Nếu buộc phải sử dụng, chỉ nên uống với lượng rất ít, không quá một đơn vị mỗi ngày, không uống khi đói và không dùng rượu bia thay thế bữa ăn. Cần tránh tuyệt đối rượu mạnh và tình trạng uống rượu bia kéo dài nhiều ngày.

4. Những sai lầm thường gặp và cách phòng tránh

Nhiều người bệnh chủ quan cho rằng chỉ ăn uống "thoải mái" vài ngày Tết rồi sẽ điều chỉnh sau. Bên cạnh đó là tình trạng bỏ thuốc, dùng thuốc không đều, ít vận động hoặc không theo dõi đường huyết thường xuyên. Những sai lầm này có thể khiến đường huyết mất kiểm soát kéo dài và làm tăng nguy cơ biến chứng.

Người bệnh cần chủ động lập kế hoạch ăn uống, ăn chậm, ăn có chọn lọc, duy trì vận động nhẹ nhàng như đi bộ 30–60 phút mỗi ngày tùy theo tình trạng sức khỏe, đồng thời theo dõi đường huyết thường xuyên hơn trong dịp Tết.

Tết sẽ không còn là trở ngại nếu người bệnh đái tháo đường hiểu đúng và tuân thủ chế độ điều trị đã được bác sĩ chỉ định, trong đó dinh dưỡng và hoạt động thể lực đóng vai trò then chốt. Ăn uống khoa học, kiểm soát tốt đường huyết sẽ giúp người bệnh đón Tết vui vẻ, an toàn và khỏe mạnh.