Múa Then của người Tày ở Chiêm Hóa (Tuyên Quang) - Ảnh minh họa.

Lễ hội Lồng Tồng có nguồn gốc từ xa xưa, gắn liền với đời sống nông nghiệp của người Tày. Từ “Lồng Tồng” (thực ra gọi lồng tông mới đúng) theo tiếng Tày có nghĩa là “xuống đồng”, thể hiện hoạt động bắt đầu một vụ mùa mới. Lễ hội được tổ chức vào dịp đầu xuân, thường là sau Tết Nguyên Đán, khi tiết trời ấm áp, báo hiệu một năm mới bắt đầu. Đây là thời điểm người dân cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Lễ hội Lồng Tồng không chỉ đơn thuần là một hoạt động cầu mùa mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc: Cầu mong mùa màng bội thu, đây là ý nghĩa chính của lễ hội. Người dân cầu mong các vị thần linh ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ; Lễ hội thể hiện sự tôn trọng và biết ơn đối với thiên nhiên, các vị thần linh đã ban cho con người cuộc sống ấm no; Lễ hội là dịp để mọi người trong bản làng tụ họp, vui chơi, thắt chặt tình đoàn kết và củng cố mối quan hệ cộng đồng; Lễ hội Lồng Tồng góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Tày, từ trang phục, âm nhạc, đến các nghi lễ và trò chơi dân gian.

Lễ hội Lồng Tồng thường được tổ chức vào dịp đầu xuân, sau Tết Nguyên Đán, từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch. Thời gian cụ thể có thể khác nhau tùy theo từng địa phương. Lễ hội thường được tổ chức ở những khu đất rộng, bằng phẳng, gần ruộng đồng, hoặc tại sân đình, sân trung tâm của bản làng.

Phần lễ: Phần lễ thường được bắt đầu bằng các nghi lễ cúng bái trang trọng do các thầy cúng (thầy Tào) thực hiện. Các thầy cúng sẽ đọc các bài khấn cầu mong các vị thần linh phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no. Lễ vật cúng tế thường bao gồm xôi ngũ sắc, gà luộc, thịt lợn, hoa quả, rượu và các sản vật địa phương.

Phần hội: Phần hội diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và các trò chơi dân gian đặc sắc, thu hút đông đảo người dân tham gia. Một số hoạt động tiêu biểu bao gồm:

Hát Then, đàn Tính: Đây là những loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của người Tày. Những lời ca tiếng đàn Then Tính du dương, trữ tình, ca ngợi quê hương, đất nước, tình yêu đôi lứa và cuộc sống lao động; múa Then uyển chuyển, nhịp nhàng, thể hiện sự vui tươi, phấn khởi và tinh thần đoàn kết của cộng đồng;

Ném còn: Đây là một trò chơi dân gian phổ biến trong lễ hội Lồng Tồng. Quả còn được làm bằng vải, bên trong nhồi thóc hoặc hạt bông, được ném qua một vòng tròn trên cao. Trò chơi này thể hiện sự khéo léo, sức mạnh và tinh thần thượng võ; Kéo co, đẩy gậy, đánh cờ: Đây là những trò chơi dân gian mang tính thể thao, rèn luyện sức khỏe và tinh thần đồng đội; Các hoạt động văn hóa khác: Ngoài ra, lễ hội còn có thể có các hoạt động khác như thi cấy lúa, thi làm bánh dày, thi dệt vải…

Lễ hội Lồng Tồng không chỉ là một hoạt động vui chơi giải trí mà còn là một di sản văn hóa quý báu của người Tày. Lễ hội mang đậm giá trị nhân văn, thể hiện những ước vọng tốt đẹp của con người về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, hòa hợp với thiên nhiên. Lễ hội cũng là dịp để bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Tày, góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa đa dạng của Việt Nam.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, lễ hội Lồng Tồng vẫn giữ được vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Tày. Lễ hội không chỉ là một hoạt động văn hóa truyền thống mà còn là một sản phẩm du lịch hấp dẫn, thu hút du khách trong và ngoài nước đến tham quan và tìm hiểu về văn hóa của người Tày. Việc bảo tồn và phát huy lễ hội Lồng Tồng là trách nhiệm của toàn xã hội, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ mai sau.

Lễ hội Lồng Tồng là một nét đẹp văn hóa đặc sắc của người Tày, thể hiện những giá trị truyền thống sâu sắc và ước vọng về một cuộc sống tốt đẹp. Lễ hội không chỉ là một hoạt động văn hóa mà còn là một biểu tượng của tinh thần đoàn kết cộng đồng và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. Việc bảo tồn và phát huy lễ hội Lồng Tồng là góp phần gìn giữ một di sản văn hóa quý báu của các dân tộc ít người Việt Nam./.