Khởi động “thời kỳ vàng son” sâm Ngọc Linh - Kỳ cuối: Từ rừng già ra thị trường quốc tế

Các đại biểu tham quan sâm tại Hội nghị Triển khai Quyết định số 463/QĐ-TTg (28/2/2025) về Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”. (Ảnh: Cáp Vương)

Ngành công nghiệp dược liệu và cơ hội bứt phá nhờ chính sách

Từ năm 2017, khi cây Sâm Ngọc Linh được Chính phủ xác định là sản phẩm quốc gia, tỉnh Quảng Nam đã triển khai nhiều chính sách khuyến khích và hỗ trợ người dân trồng sâm cùng các dược liệu dưới tán rừng, nổi bật là Nghị quyết số 40-NQ/TU (18/11/2024) về quản lý, bảo tồn và phát triển sâm đến 2030, định hướng đến 2035, và Nghị quyết số 09/2022/NQ-HĐND (21/4/2022) quy định cơ chế khuyến khích bảo tồn và phát triển sâm giai đoạn 2022-2025.

Đặc biệt, Quyết định số 463/QĐ-TTg (28/2/2025) về Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại Quảng Nam với sâm Ngọc Linh là cây chủ lực” do Thủ tướng phê duyệt đã tạo “cú hích” chiến lược, mở ra cơ hội bứt phá cho ngành dược liệu địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của Quảng Nam và khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Bà Hồ Thúy Ngân (Công ty cổ phần Lâm dược Ngọc Linh) chia sẻ: Với việc đề án được thông qua, các doanh nghiệp trồng, chế biến sâm rất phấn khởi, tự tin hơn trong vùng trồng. Sự tham gia của các tập đoàn lớn sẽ dẫn dắt hệ sinh thái mạnh, sản xuất sản phẩm chất lượng, nâng tầm thương hiệu Sâm Ngọc Linh.

Ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng cũng nhấn mạnh, Quyết định phê duyệt Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực” đã mở ra cơ hội phát triển bứt phá đưa ngành công nghiệp dược liệu của Việt Nam thành ngành sản xuất hàng hóa có giá trị kinh tế cao.

Trong bối cảnh hướng tới chuẩn hóa và hội nhập quốc tế, Nghị định 183/2025/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định 156/2018/NĐ-CP) đặt nền móng pháp lý cho quản lý và phát triển Sâm Ngọc Linh trong rừng đặc dụng và rừng phòng hộ. Nghị định lần đầu thiết lập cơ chế cấp mã số vùng trồng với ranh giới pháp lý rõ ràng, tạo điều kiện truy xuất nguồn gốc theo chuẩn quốc tế, đồng thời gắn chặt sản xuất với bảo vệ rừng và duy trì hệ sinh thái dưới tán, giúp Sâm Ngọc Linh sớm có điều kiện tham gia các hiệp định thương mại và củng cố thương hiệu.

Nghị định được xem là khung pháp lý mới, tháo gỡ những rào cản trước đây, vì lần đầu tiên cho phép nuôi trồng dược liệu hợp pháp dưới tán rừng, tạo điều kiện mở rộng mô hình trồng Sâm Ngọc Linh trong hành lang pháp lý minh bạch. Các nhà đầu tư cho rằng Nghị định số 183 đã “mở đường” để Đà Nẵng hiện thực hóa mục tiêu trung tâm dược liệu miền Trung vào năm 2030.

Ông Nguyễn Đức Lực - Chủ tịch Hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam, Giám đốc Công ty TNHH Sâm Sâm (ngoài cùng, bên phải) làm việc cùng đoàn chúng tôi. (Ảnh: Cáp Vương)

Ông Nguyễn Đức Lực - Chủ tịch Hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam, Giám đốc Công ty TNHH Sâm Sâm chia sẻ, đây là “cơ hội lịch sử” để đưa quốc bảo sâm Ngọc Linh lên một đẳng cấp mới, mang tính công nghiệp và hội nhập. Theo ông Lực, muốn doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư lĩnh vực này, chính quyền cần tạo hành lang pháp lý rõ ràng, có chính sách bảo hộ thương hiệu và hỗ trợ xây dựng nhà máy chế biến sâu đạt chuẩn GMP. Ông Lực đề nghị Đà Nẵng kế thừa và nâng cấp các chính sách đặc thù trước đây đã được phê duyệt triển khai, để người trồng yên tâm mở rộng vùng nguyên liệu.

Nghị định 183/2025/NĐ-CP là nền tảng quan trọng để ngành sâm phát triển bền vững, tuy nhiên cần đi kèm gói hỗ trợ tài chính, chuyển giao công nghệ và đào tạo nông hộ - những người trực tiếp gìn giữ nguồn gen quý hiếm trên đỉnh Ngọc Linh, một số hộ trồng sâm trăn trở.

Giàn che sâm Ngọc Linh trong quá trình trồng phải phủ bằng nilon, chưa thể thay thế vật liệu khác do vấn đề kinh phí cũng như vận chuyển. (Ảnh: Cáp Vương)

Liên kết vùng - nền tảng cho quy mô và đồng bộ cũng được coi là yếu tố then chốt. Tại hội nghị “Gặp gỡ Hàn Quốc tại Đà Nẵng: Cơ hội tăng cường hợp tác giữa Đà Nẵng và các đối tác Hàn Quốc” đầu tháng 8/2025, ông Đoàn Ngọc Hùng Anh, Phó Chủ tịch HĐND TP Đà Nẵng, nhấn mạnh mục tiêu đến năm 2045, Đà Nẵng hướng tới trở thành đô thị lớn, thông minh, sáng tạo, mang bản sắc riêng và phát triển bền vững. Trong bối cảnh này, thành phố ưu tiên thúc đẩy các mô hình hợp tác đột phá, tích hợp công nghệ, kết nối và đổi mới sáng tạo.

Ông Hùng Anh cũng nhấn mạnh, về nông nghiệp Đà Nẵng mong muốn mở rộng hợp tác với các địa phương và doanh nghiệp Hàn Quốc, đặc biệt trong nghiên cứu, chế biến và thương mại hóa các sản phẩm có giá trị cao như Sâm Ngọc Linh - “Quốc bảo” của Việt Nam.

Sâm Ngọc Linh và dược liệu quý tại Đà Nẵng đang thu hút nhiều doanh nghiệp lớn đầu tư nghiên cứu, chế biến và mở rộng vùng trồng. Trong một buổi trà dư tửu hậu, bạn tôi, nhà báo Long Phi (VOV) say sưa chia sẻ, để thành ngành mũi nhọn, vươn ra thị trường quốc tế thì phải nâng tầm Sâm Ngọc Linh lên thành ngành công nghiệp, chứ không chỉ là nông nghiệp như hiện nay. Và, con đường ngắn nhất để nâng tầm thành thương hiệu quốc gia thì phải gắn với một thương hiệu quốc gia - phải đi trên một “siêu xe”, tàu cao tốc như Tập đoàn Thaco.

Ông Trần Bá Dương, Chủ tịch HĐQT CTCP Tập đoàn Trường Hải (ngồi, bên trái) ký kết tại Hội nghị triển khai Đề án “Phát triển hình thành Trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực” (Ảnh: Cáp Vương)

Quả đúng như vậy, hiện nay 03 doanh nghiệp lớn gồm CTCP Tập đoàn Trường Hải (Thaco), CTCP Capella Quảng Nam và CTCP Thương mại Dịch vụ & Công nghệ OSP đã đăng ký khảo sát thực địa để nghiên cứu đầu tư xây dựng vùng trồng và chế biến Sâm Ngọc Linh. Trong đó, Thaco đã khảo sát vùng trồng Sâm Ngọc Linh tại Đà Nẵng, dự kiến đầu tư dự án trồng Sâm Ngọc Linh và các cây dược liệu trên diện tích khoảng 1.250 ha. Ông Trần Bá Dương, Chủ tịch HĐQT Thaco khằng định: “Thaco mong muốn Quảng Nam (cũ) trở thành trung tâm chế biến dược liệu chuyên sâu, có nghiên cứu khoa học, sản phẩm ứng dụng thực tiễn, phục vụ nhu cầu trong nước và quốc tế”.

Biểu tượng mới của nền kinh tế tri thức và sinh học Việt Nam

Ngoài việc triển khai các cơ chế, chính sách hỗ trợ, Đà Nẵng đang tích cực ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ thương hiệu Sâm Ngọc Linh thông qua các mô hình nông nghiệp thông minh. Trong khuôn khổ hội nghị triển khai quyết định của Thủ tướng phê quyệt Đề án “Phát triển hình thành Trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”, một bước đi nổi bật là thỏa thuận hợp tác chiến lược giữa Tập đoàn Viettel và UBND tỉnh Quảng Nam (cũ), ký kết hồi tháng 5/2025, nhằm triển khai đồng bộ các giải pháp IoT, AI và hệ sinh thái số để giám sát, bảo vệ và tối ưu hóa toàn bộ quy trình canh tác sâm.

Theo thỏa thuận, mô hình “vùng trồng thông minh” sẽ được triển khai với hệ thống camera an ninh, cảm biến vi khí hậu, độ ẩm, ánh sáng, thiết bị giám sát sâu bệnh… Tất cả dữ liệu này sẽ được kết nối về trung tâm điều hành, nơi chuyên gia sẽ theo dõi, phân tích và đưa ra các khuyến nghị kịp thời để đảm bảo cây sâm phát triển ổn định và hiệu quả. Đồng thời, giải pháp truy xuất nguồn gốc điện tử sẽ được áp dụng, giúp minh bạch hóa thông tin, chống hàng giả và củng cố uy tín thương hiệu “Quốc bảo” Sâm Ngọc Linh.

Việt Nam hiện vẫn là quốc gia được ghi nhận giàu có về tài nguyên dược liệu. Tại Hội nghị công bố thỏa thuận nói trên, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển dược liệu nói chung và sâm Ngọc Linh nói riêng. Với nguồn tài nguyên và hệ động thực vật phong phú đa dạng trải dài khắp cả nước, Việt Nam là một trong 15 nước trên thế giới có tên trong bản đồ dược liệu với hơn 5.000 loài thực vật có công dụng chữa bệnh. Trong đó, nhiều loài có giá trị dược liệu cao, đủ tiềm năng hình thành ngành công nghiệp dược liệu hiện đại. Vùng duyên hải miền Trung - Tây Nguyên sở hữu nhiều loài quý hiếm như Bách bộ, Câu đằng, Cẩu tích, Chè dây, Dành dành… nhưng Sâm Ngọc Linh vẫn là “báu vật quốc gia”, được xem là một trong những loài sâm quý nhất thế giới.

Song song với các dự án quy mô cấp tỉnh, nhiều doanh nghiệp địa phương cũng chủ động tiếp cận công nghệ tiên tiến để chuẩn hóa quy trình sản xuất. Ông Nguyễn Đức Lực - Chủ tịch Hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam cho biết Sâm Sâm Group đang nghiên cứu giải pháp “vườn sâm thông minh” hợp tác với một công ty phần mềm Châu Âu. Nền tảng này tích hợp AI để nhận diện bệnh từ hình ảnh, lưu trữ nhật ký chăm sóc ngay cả khi offline, đồng thời kết nối trực tiếp người trồng, chuyên gia và nhà đầu tư trên cùng một hệ thống thống nhất. Ông Lực cho rằng: “Nếu được triển khai, công nghệ này sẽ giúp giảm đáng kể tỷ lệ cây chết, minh bạch nguồn gốc và tạo lợi thế cạnh tranh cho Sâm Ngọc Linh trên thị trường quốc tế”.

Mỗi luống sâm đều có gắn mã QR kèm theo thông tin năm trồng, số cây, tên chủ đề,... dễ theo dõi, kiểm soát. (Ảnh: Cáp Vương)

Quản lý và theo dõi tình trạng phát triển, sâu bệnh và chuyên gia tư vấn cây sâm thông qua phần mềm, App Chăm sóc, quản lý Sâm Ngọc Linh trên điện thoại. (Ảnh: Cáp Vương)

Thêm nữa, CTCP công nghệ Magentiz với App Chăm sóc, quản lý Sâm Ngọc Linh ngoài việc quản lý kỹ thuật, chương trình hợp tác còn hướng tới xây dựng hệ thống quản lý hợp đồng, lịch sử giao dịch với từng hộ trồng sâm, tạo cơ sở dữ liệu vững chắc phục vụ chứng minh nguồn gốc và chất lượng lô hàng. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc thương thảo với các đối tác quốc tế và nhà phân phối quy mô lớn.

Những nỗ lực ứng dụng công nghệ hiện đại không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn góp phần bảo vệ thương hiệu Sâm Ngọc Linh trước các nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng. Việc kết hợp giữa chính sách nhà nước và các giải pháp IoT, AI, cùng hệ sinh thái số hóa, đang mở ra một hướng đi mới, từng bước biến Đà Nẵng thành trung tâm nghiên cứu, sản xuất và quản lý dược liệu thông minh, tiên tiến.

Sản phẩm Sâm Ngọc Linh tại Lễ hội Sâm Ngọc Linh quốc tế, chủ đề “Sâm Ngọc Linh - Sâm Việt Nam, kết nối giá trị và khẳng định thương hiệu Việt”. (Ảnh: Trần Trung)

Nâng tầm tài nguyên bản địa, hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu

Để khẳng định vị thế của Sâm Ngọc Linh trên bản đồ dược diệu toàn cầu, ngoài các hoạt động quảng bá thương hiệu, thành phố Đà Nẵng còn cần tận dụng cơ hội thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, thu hút đầu tư và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng... từng bước nâng tầm tài nguyên bản địa vốn có.

Năm 2025 đánh dấu cột mốc đặc biệt khi thương hiệu Sâm Ngọc Linh của Đà Nẵng lần đầu tiên được giới thiệu ra thế giới thông qua Lễ hội Sâm Ngọc Linh quốc tế, chủ đề “Sâm Ngọc Linh - Sâm Việt Nam, kết nối giá trị và khẳng định thương hiệu Việt”. Không chỉ đơn thuần là một sự kiện văn hóa - khoa học - kinh tế, lễ hội còn là bước đi chiến lược nhằm định vị “Quốc bảo” Việt Nam trên bản đồ dược liệu toàn cầu. Sự hiện diện của nhiều đối tác đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Mỹ, Đức và các quốc gia châu Âu đã cho thấy sức hút và tiềm năng hợp tác to lớn của loại dược liệu này.

Từ góc độ chiến lược, Sâm Ngọc Linh không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp hay dược liệu, mà còn là biểu tượng của tri thức bản địa kết hợp với công nghệ hiện đại. Sự liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng trồng sâm sẽ tạo nền tảng vững chắc cho quá trình hội nhập. Nếu được dẫn dắt bằng chiến lược khoa học - công nghệ, mở rộng vùng trồng bền vững và đẩy mạnh hợp tác quốc tế, sâm Ngọc Linh hoàn toàn có thể trở thành thương hiệu dược liệu toàn cầu, sánh ngang với những dòng sâm danh tiếng nhất thế giới.

Bài toán thương hiệu và tiêu chuẩn quốc tế cũng là thách thức không thể bỏ qua, ông Trần Ngọc Anh, Tổng Giám đốc Capella Quảng Nam phân tích: “Vấn đề của Sâm Ngọc Linh không chỉ ở sản lượng, mà ở chỗ quản lý và chứng minh chất lượng… Hiện tại, quốc tế chưa công nhận đầy đủ, nên muốn bán toàn cầu thì phải chứng minh bằng nghiên cứu khoa học”. Hiện Sâm Ngọc Linh Nam Trà My được công bố có thành phần saponin xếp hàng đầu trong những loại sâm đã được tìm thấy trước đó, đặc biệt hơn là có nhiều hoạt chất chưa từng được công bố quốc tế. Đây là lợi thế cạnh tranh độc nhất, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp bách về việc chuẩn hóa dữ liệu, hoàn thiện hồ sơ khoa học và đăng ký chứng nhận quốc tế để gia nhập các thị trường khắt khe nhất.

Rất nhiều nhà tài trợ, đồng hành chung tay cùng đưa Sâm Ngọc Linh ra thị trường quốc tế. (Ảnh: Cáp Vương)

Với sự kết hợp giữa công nghệ, liên kết vùng và đầu tư chiến lược, Sâm Ngọc Linh đang từng bước được quan tâm phát triển như một ngành công nghiệp dược liệu hiện đại, tạo giá trị kinh tế cao và từng bước củng cố vị thế trên thị trường quốc tế.

Để làm được điều đó, Phó Thủ tướng Lê Thành Long nêu rõ và cho rằng, cần sự chủ động phối hợp chặt chẽ giữa các tỉnh thành liên quan. “Đây là câu chuyện nhìn xa, làm lớn chứ không phải câu chuyện (đơn lẻ - PV) của một địa phương” - Phó Thủ tướng khẳng định.

Ngành công nghiệp Sâm Ngọc Linh hiện đang đứng trước cơ hội lẫn thách thức nhưng với tầm nhìn phát triển toàn diện, từ bảo tồn, trồng trọt, chế biến đến thương mại hóa, cùng sự đồng hành của doanh nghiệp, Nhà nước và các đối tác quốc tế, cây dược liệu quý giá này đang được khởi động “thời kỳ vàng son”, hứa hẹn trở thành biểu tượng kinh tế, văn hóa và khoa học của Việt Nam. Đồng thời trong tương lai không xa, tin tưởng rằng Sâm Ngọc Linh sẽ sớm hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu, khẳng định vị thế quốc tế trên bản đồ dược liệu thế giới./.