Mô hình trồng dưa hấu xen canh mở ra hướng phát triển kinh tế cho người dân vùng trồng của xã Phục Hoà, nhưng chưa thật bền vững. Ảnh Quốc Sơn

Năm nay, toàn xã Phục Hoà trồng 23,5 ha dưa hấu xen canh, tập trung tại các xóm Bản Mới, Bản Chu, Pác Tò. So với những năm trước, diện tích trồng dưa hấu tiếp tục được duy trì ở một số hộ dân bởi đây vẫn được xem là loại cây trồng cho thu hoạch nhanh, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương. Việc phát triển cây dưa hấu xen canh không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp mà còn giúp người dân tận dụng nguồn lao động tại chỗ, tăng thêm thu nhập trong thời gian ngắn.

Theo nhiều hộ dân, nếu thời tiết thuận lợi và giá cả ổn định, mỗi vụ dưa có thể mang lại nguồn thu nhập tăng thêm đáng kể. Đây là loại cây trồng ngắn ngày, thời gian cho thu hoạch nhanh và tận dụng được hiệu quả quỹ đất sản xuất. Ngoài giá trị kinh tế, mô hình trồng dưa hấu xen canh còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân theo hướng linh hoạt, chủ động tìm kiếm cây trồng phù hợp với nhu cầu thị trường. Đặc biệt, việc đa dạng hóa cây trồng đã mở thêm cơ hội cải thiện đời sống, từng bước giảm nghèo bền vững cho người dân.

Tuy nhiên, vụ dưa năm nay lại không được như kỳ vọng. Ngay từ thời điểm bắt đầu thu hoạch, thời tiết diễn biến thất thường với lượng mưa lớn kéo dài gây úng, ảnh hưởng đáng kể đến năng suất cũng như chất lượng quả.

Gia đình bà Lăng Thị Len, xóm Bản Chu, năm nay trồng hơn 1.500 m² dưa hấu xen canh. Theo bà Len, nếu như những năm trước thời tiết thuận lợi, năng suất bình quân có thể đạt khoảng hơn 30 tấn/ha thì năm nay giảm mạnh do mưa nhiều kéo dài, sản lượng gia đình ước chỉ thu được khoảng gần 2 tấn quả. Không chỉ giảm về sản lượng, giá bán cũng bấp bênh, khiến lợi nhuận thu về không đáng kể. Bà Len chia sẻ: “Năm nay thời tiết thất thường nên quả không đều. Chi phí giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đều tăng, công chăm sóc cũng nhiều hơn nhưng giá bán buôn cho thương lái cũng chỉ khoảng 5 nghìn đồng/kg, bán lẻ khoảng 8 nghìn đồng/kg nên người trồng lãi rất ít”.

Người trồng dưa hấu ở xã Phục Hoà hiện vẫn phải tự mang sản phẩm đi bán lẻ tại các chợ hoặc bày bán dọc các tuyến đường để tìm kiếm khách hàng. Ảnh Quốc Sơn

Tương tự, gia đình bà Dương Thị Biên, cũng ở xóm Bản Chu trồng hơn 400 m² dưa hấu. Bà Biên cho biết, vụ dưa hấu năm nay gia đình chỉ thu được khoảng gần 1 tấn quả. Sau khi trừ chi phí đầu tư như giống, phân bón, công làm đất, trồng và chăm sóc…, số tiền lãi còn lại rất ít. Theo bà, khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn là thị trường tiêu thụ thiếu ổn định, người dân phải tự tìm đầu ra cho sản phẩm nên thường bị động về giá cả.

“Mặc dù dưa hấu là cây ngắn ngày, thời gian thu hoạch nhanh nhưng chi phí đầu tư ngày càng tăng cao. Từ tiền giống đến phân bón đều tăng, trong khi giá bán không ổn định. Khi vào chính vụ, dưa chín đồng loạt, thường bị thương lái ép giá. Nếu không bán nhanh thì dưa dễ hỏng nên người dân buộc phải bán”, bà Biên chia sẻ thêm.

Thực tế cho thấy, bên cạnh tác động của thời tiết, người trồng dưa hấu tại xã Phục Hoà vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn trong sản xuất lẫn tiêu thụ. Phần lớn diện tích dưa hấu được trồng nhỏ lẻ, manh mún nên chưa hình thành được vùng sản xuất tập trung quy mô. Người dân chủ yếu sản xuất theo kinh nghiệm, thiếu liên kết với doanh nghiệp hoặc hợp tác xã nên đầu ra phụ thuộc nhiều vào thương lái.

Hiện nay, thị trường tiêu thụ dưa hấu vẫn thiếu ổn định. Người trồng phải tự mang sản phẩm đi bán lẻ tại các chợ hoặc bày bán dọc các tuyến đường để tìm kiếm khách hàng. Cách tiêu thụ này không chỉ tốn nhiều thời gian, công sức mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro khi lượng khách mua không đều. Trong khi bán cho thương lái, người dân thường bị ép giá vì không có đầu ra ổn định.

Không những vậy, giá vật tư nông nghiệp tăng cũng khiến chi phí sản xuất đội lên, làm giảm lợi nhuận của người trồng dưa. Dù là loại cây ngắn ngày, có khả năng cho thu hoạch nhanh nhưng hiệu quả kinh tế chưa thực sự bền vững nếu thị trường tiêu thụ tiếp tục bấp bênh.

Một khó khăn khác, sản phẩm dưa hấu của địa phương chưa xây dựng được thương hiệu riêng, thiếu hệ thống truy xuất nguồn gốc - yếu tố quan trọng được ví như “tấm hộ chiếu” của nông dân trên thị trường. Điều này khiến giá trị sản phẩm chưa cao và khả năng cạnh tranh còn hạn chế. Nhiều hộ dân vẫn sản xuất theo hướng tự phát, thiếu sự liên kết giữa các hộ và chưa chú trọng đến tiêu chuẩn chất lượng hay xây dựng hình ảnh sản phẩm đặc trưng của địa phương. Đến nay vẫn chưa có doanh nghiệp, hợp tác xã hay tổ hợp tác tham gia liên kết chuỗi giá trị, vì vậy việc xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ cho dưa hấu Phục Hoà vẫn còn gặp khó.

Để cây dưa hấu ớ xã Phục Hoà thực sự trở thành cây hàng hoá bền vững cần xây dựng liên kết theo chuỗi giá trị và thương hiệu sản phẩm địa phương gắn với thị trường. Ảnh Quốc Sơn

Trước những khó khăn đó, chính quyền xã triển khai nhiều giải pháp nhằm hỗ trợ người dân phát triển cây dưa hấu theo hướng bền vững hơn. Trong đó, địa phương tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện thực tế, đồng thời hướng dẫn áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Bên cạnh hỗ trợ người dân trong việc quảng bá, giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng, hệ thống điện tử, xã cũng khuyến khích người dân liên kết sản xuất theo nhóm hộ, tổ hợp tác để tạo điều kiện thuận lợi trong kết nối thị trường. Đồng thời, xã khuyến khích doanh nghiệp, thương lái ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm nhằm giúp người dân ổn định đầu ra, hạn chế tình trạng bị ép giá khi vào vụ thu hoạch rộ.

Để hướng tới phát triển bền vững, xã cũng cần định hướng xây dựng thương hiệu cho sản phẩm dưa hấu địa phương gắn với việc nâng cao chất lượng và đảm bảo an toàn thực phẩm. Công tác quảng bá sản phẩm ra thị trường rộng hơn cần được tiếp tục chú trọng, cùng với việc hỗ trợ người dân tiếp cận kỹ thuật sản xuất và bảo quản sau thu hoạch. Đây được xem là những giải pháp quan trọng góp phần nâng cao giá trị kinh tế của cây dưa hấu trong thời gian tới.

Mô hình trồng dưa hấu xen canh mở ra hướng phát triển kinh tế cho người dân xã Phục Hoà, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống. Để cây dưa hấu thực sự trở thành cây hàng hóa mang lại hiệu quả bền vững, rất cần sự đồng hành của chính quyền địa phương, ngành chuyên môn, cũng như sự liên kết chặt chẽ giữa người dân với thị trường tiêu thụ. Khi những khó khăn được từng bước tháo gỡ, đặc biệt là trong khâu liên kết chuỗi giá trị gắn với thị trường tiêu thụ sản phẩm, cây dưa hấu sẽ tiếp tục trở thành một trong những cây trồng giúp người dân Phục Hoà phát triển kinh tế và ổn định cuộc sống.