Vào vụ sản xuất đường phên, hầu hết các lò nấu mật tại làng nghề đường phên xã Phục Hoà lại đỏ lửa suốt ngày đêm. Ảnh Quốc Sơn.

Góp phần vào không khí lao động rộn ràng mỗi dịp cuối năm ở xã Phục Hoà là truyền thống trồng mía và làm đường phên đã gắn liền với đời sống của nhiều người dân nơi đây từ hàng trăm năm qua. Là một trong những địa phương có diện tích trồng mía lớn của tỉnh, người dân Phục Hoà không chỉ trồng mía để bán nguyên liệu cho Công ty cổ phần Mía đường Cao Bằng mà còn duy trì nghề làm đường phên được trao truyền qua các thế hệ, trở thành nghề truyền thống gắn liền với sinh kế của nhiều hộ gia đình. Theo nhịp mùa vụ, từ tháng 10 âm lịch đến tháng 3 âm lịch năm sau, khi mía bước vào kỳ thu hoạch, các xóm làng nghề truyền thống như Bó Tờ, Nà Lếch và một số xóm của xã Phục Hoà cùng đồng loạt vào mùa sản xuất đường phên. Đặc biệt, vào những ngày cao điểm cuối năm, hầu hết các lò nấu đường đều đỏ lửa suốt ngày đêm để kịp cung ứng sản phẩm cho thị trường Tết, tạo nên bức tranh sống động giữa vùng quê vùng cao biên giới thanh bình.

Gắn bó trọn đời với nghề, bà Phùng Thị Khằm, xóm Bó Tờ, người có hơn 50 năm trồng mía và làm đường phên cho biết, để làm ra những miếng đường phên đạt chất lượng, người làm nghề phải trải qua nhiều công đoạn công phu và hoàn toàn thủ công. Quy trình bắt đầu từ việc lựa chọn những cây mía tươi, nhiều nước, có hàm lượng đường cao, sau đó là các khâu chặt mía, dóc lá, ép lấy nước, nấu đường, lọc cặn, canh lửa, canh sánh của mật và đổ khuôn. Mỗi công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo cùng kinh nghiệm được đúc kết qua nhiều thế hệ. Chính nhờ cách làm truyền thống ấy, đường phên Phục Hoà được nấu từ nước mía nguyên chất, có màu vàng nâu óng tự nhiên, hương thơm nhẹ, vị ngọt dịu, đậm mà không gắt, để lại hậu vị thanh mát đặc trưng của mía.

Hộ ông Phùng Văn Nguyên, xóm Bó Tờ, xã Phục Hoà mỗi năm sản xuất 4 tấn đường phên, mang lại lợi nhuận gần 40 triệu đồng. Ảnh Quốc Sơn.

Không chỉ mang giá trị văn hoá, nghề làm đường phên còn đem lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Bà Khằm chia sẻ, mỗi năm gia đình bà trồng khoảng 7.000 m² mía nguyên liệu, thu được hơn 42 tấn mía cây; đồng thời, để sản xuất khoảng 7 tấn đường phên mỗi vụ, bà còn phải mua thêm gần 30 tấn mía với giá 1.400 đồng/kg. Với mức giá đường phên thành phẩm hiện nay bán cho thương lái từ 32.000 – 33.000 đồng/kg, vụ sản xuất năm nay mang lại cho gia đình doanh thu khoảng 220 triệu – 230 triệu đồng, sau khi trừ chi phí, lợi nhuận đạt trên 90 triệu đồng. Nhờ chất lượng ổn định và hương vị riêng có, sản phẩm đường phên Phục Hoà luôn được thương lái trong và ngoài tỉnh tìm đến đặt mua tận nhà, trở thành món quà đặc sản quen thuộc, không thể thiếu để làm bánh khảo, bánh gai, bánh chưng, chè lam, bánh gio hay kẹo kéo… trong mỗi dịp lễ, Tết.

Từ hiệu quả kinh tế của từng hộ gia đình, nghề làm đường phên đã góp phần tạo nên diện mạo khởi sắc cho làng nghề. Không chỉ nổi tiếng bởi chất lượng sản phẩm, Làng nghề đường phên truyền thống xóm Bó Tờ còn làm cho không khí ngày xuân thêm rộn ràng, ấm áp với hương mật mía ngọt lành lan toả khắp xóm bản. Hiện nay, xóm Bó Tờ có 95 hộ gắn bó với nghề, mỗi năm sản xuất bình quân khoảng 380 tấn đường phên thành phẩm, góp phần quan trọng nâng cao thu nhập cho người dân. Nhiều hộ trồng mía và làm đường phên đạt mức thu nhập từ vài chục triệu đến hàng trăm triệu đồng mỗi năm.

Chảo mật sôi sánh được khuấy đảo liên tục cho lên màu vàng óng tự nhiên. Ảnh Quốc Sơn.

Chia sẻ về sự hình thành và phát triển của làng nghề, ông Lưu Quang Long, Bí thư Chi bộ xóm Bó Tờ cho biết, nghề làm đường phên ở địa phương đã được trao truyền qua hơn 100 năm và được người dân gìn giữ, phát triển trở thành nghề truyền thống. Năm 2019, làng nghề đường phên xóm Bó Tờ được UBND tỉnh Cao Bằng công nhận là Làng nghề truyền thống; đến năm 2020, sản phẩm đường phên tiếp tục được chứng nhận đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh, tạo tiền đề quan trọng cho việc nâng cao giá trị, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Cùng với sự ghi nhận đó, người dân làm nghề luôn nhận được sự quan tâm, đồng hành của chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng. Việc quy hoạch, đầu tư vùng trồng nguyên liệu mía, tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ xây dựng thương hiệu, kết nối thị trường, quảng bá và giới thiệu sản phẩm đã giúp thị trường tiêu thụ ngày càng mở rộng, tạo thuận lợi để nghề làm đường phên phát triển theo hướng bền vững.

Khẳng định niềm tin vào tương lai của làng nghề, ông Long nhấn mạnh: “Làng nghề đường phên truyền thống là niềm tự hào của bà con trong xóm. Với sự đồng hành của cấp uỷ, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng của tỉnh, người làm nghề yên tâm gắn bó lâu dài với nghề, từng bước mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng sản phẩm và khẳng định thương hiệu ‘Đường phên Bó Tờ’ trên thị trường”.

Chảo đường sau khi đặc sánh và lên màu vàng óng được đổ ra khuôn và dàn đều. Ảnh Quốc Sơn.

Bên lò nấu mật đỏ lửa, ông Phùng Văn Nguyên, người đã có gần 50 năm gắn bó với nghề, thoăn thoắt khuấy chảo đường sôi sánh, không giấu được niềm tự hào nói về nghề làm đường phên truyền thống của cha ông để lại. Theo ông Nguyên, với người dân trong xóm, nghề làm đường phên không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định mà còn là giá trị văn hoá cần được gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ mai sau. Mỗi vụ, gia đình ông nấu được khoảng 4 tấn đường phên, trừ chi phí mang lại lợi nhuận gần 40 triệu đồng. Sản phẩm được thương lái trong tỉnh và các tỉnh như Thái Nguyên, Lạng Sơn… đến đặt mua trực tiếp tại nhà.

Nói về hiệu quả kinh tế từ nghề truyền thống, ông Nguyên cho biết thêm: “Nhờ làm đường phên mà gia đình tôi có thu nhập ổn định, lo được cho các con ăn học. Chúng tôi tin tưởng nghề làm đường phên truyền thống sẽ tiếp tục phát triển, giúp nhiều hộ nâng cao thu nhập, cải thiện sinh kế. So với trồng ngô, sắn đơn thuần, mỗi vụ sản xuất đường phên mang lại nguồn thu nhập đáng kể hơn”. Thực tế này cho thấy nghề làm đường phên đang dần trở thành hướng phát triển kinh tế hiệu quả của nhiều hộ dân trong xóm.

Theo thống kê của xã Phục Hoà, Làng nghề đường phên tại các xóm Bó Tờ, Nà Lếch hiện có 104 hộ tham gia sản xuất, với sản lượng hằng năm gần 400 tấn, doanh thu đạt hơn 10 tỷ đồng. Nghề truyền thống làm đường phên ở Phục Hoà không chỉ tạo việc làm tại chỗ cho hàng trăm lao động nông thôn, nâng cao thu nhập, ổn định sinh kế cho người dân, góp phần vào phát triển kinh tế nông thôn, thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống của địa phương. Tuy nhiên, làng nghề vẫn đối mặt với không ít khó khăn như sản xuất chưa tập trung, quy mô hộ gia đình; thiếu sự liên kết sản xuất giữa các hộ, chưa có sự thống nhất về giá bán; quy trình sản xuất thủ công khiến chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, gây khó khăn trong việc xây dựng được thương hiệu. Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ còn hạn chế, hoạt động quảng bá, tiếp thị sản phẩm chưa hiệu quả; bao bì, mẫu mã, đóng gói sản phẩm chưa đáp ứng yêu cầu thị trường hiện đại…

Đường trong khuôn sau khi nguội được cắt thành miếng và đóng trong túi nilon. Ảnh Quốc Sơn

Trước thực trạng đó, xã Phục Hoà đã và đang tiếp tục phối hợp với các ngành chức năng triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ người làm nghề như chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, xúc tiến thương mại, thúc đẩy liên kết sản xuất, xây dựng và phát triển thương hiệu sản phẩm… Qua đó, từng bước nâng cao giá trị sản xuất, chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ, xây dựng chiến lược phát triển làng nghề theo hướng bền vững, gìn giữ và phát huy hiệu quả nghề truyền thống của địa phương.

Hương xuân đang tràn về, thổi vào Làng nghề đường phên của xã Phục Hoà một sức sống mới, dịu dàng mà bền bỉ, Nghề làm đường phên không chỉ nuôi dưỡng sinh kế cho bao gia đình, mà còn là mạch nguồn văn hoá lặng lẽ chảy qua năm tháng, kết tinh vị ngọt của đất trời và sự cần mẫn của người nông dân. Trong làn gió xuân, hương mía quyện cùng vị ngọt truyền thống như thấm sâu hơn vào lòng người, làm cho làng nghề thêm ấm áp, rộn ràng. Mỗi độ mùa xuân về, vị ngọt ấy lại tiếp tục lan xa, mang theo niềm tin, niềm tự hào và khát vọng giữ gìn nghề truyền thống bền vững với thời gian.